Qiymətləndirmə sektoru Azərbaycanda institusional modernizasiya mərhələsinə qədəm qoyur. Dövlət idarəçiliyində tətbiq edilən yeni standartlar bu sahədə şəffaflığı və peşəkar məsuliyyəti tamamilə yeni səviyyəyə daşıyır. Sektorun daxilində isə ən çox müzakirə edilən mövzulardan biri "pul mərkəzli davranış-peşə kimliyinin itirilməsi” dilemmasıdır.
Azərbaycan Qiymətləndiricilər Palatasının (AQP) yaradılması sektorun inkişafı baxımından mühüm mərhələ hesab olunur. Palata həm tənzimləyici, həm də inkişafetdirici orqan olaraq sektorun inkişafına mühüm töhfələr verir.
AZXEBER.COM AQP sədri Nüsrət İbrahimovla Palatanın hədəfləri, bu və digər mövzular ətrafında söhbətləşdik.
- Tez-tez qeyd edirsiniz ki, qiymətləndirmə sektoru ölçülə bilən keyfiyyət dövrünə qədəm qoyur. Bu model konkret olaraq nəyi özündə ehtiva edir və bazarda necə işləyəcək?
- Bu, çox vacib məqamdır və ilk növbədə qeyd etməliyəm ki, ölçülə bilən keyfiyyət təkcə riyazi göstəricilər deyil. Bu, qiymətləndirmə prosesinin bütün mərhələlərini əhatə edən sistemli yanaşmadır. Hər bir hesabat texniki, metodoloji və analitik auditdən keçirilir. Bu auditlərin nəticəsində qiymətləndiricilər üzrə tarixi keyfiyyət profili formalaşdırılır. Hər qiymətləndiricinin hansı sahələrdə güclü, hansı sahələrdə zəif olduğu aydın görünür və bu profil sifarişçilər üçün obyektiv meyar rolunu oynayır. Eyni zamanda, qiymətləndiricinin məsuliyyətini artırır, çünki hər hesabatın nəticəsi onun peşəkar tarixçəsində əks olunur. Bu yanaşma bazarı stimullaşdırır. Keyfiyyət rəqabətə çevrilir və sifarişçilər yalnız yüksək standartlara cavab verən ekspertləri seçirlər. Bu isə uzunmüddətli perspektivdə sürət və keyfiyyət tarazlığını təmin edir, bazarı intellektual və peşəkar şəkildə transformasiyaya məruz qoyur.
- Lakin bazar hələ də sürətə üstünlük verir. Bu model həqiqətən praktiki olaraq işləyəcəkmi? Yoxsa yenə də sifarişçi ucuz və sürətli xidmət axtaracaq?
- Təbii sualdır. Amma buradakı əsas prinsip motivasiya sistemidir. Bazarda stimul düzgün qurulubsa, sifarişçi uzunmüddətli perspektivdə keyfiyyətə üstünlük verir, çünki yüksək keyfiyyətli hesabatın bazara təsiri daha strateji olur. Palata olaraq hər hesabatın keyfiyyətini sistemli şəkildə ölçən mexanizmlər qururuq. Keyfiyyət göstəricilərinə əsaslanan rəqabət bazarı özü transformasiya edir. Bu yanaşma nəticəsində qiymətləndiricilər bazarda hesabat hazırlayan şəxslərdən strateji ekspertlərə çevrilir. Yəni, bazar rəqabəti mərhələli şəkildə sürətdən keyfiyyətə yönəlir.
- Vurğulayırsınız ki, qiymətləndirici bazar üçün strateji ekspert olmalıdır. Lakin çoxları hələ də onları sadəcə hesabat hazırlayan kimi görür. Bu stereotipi necə qırmaq olar?
- Bu stereotip uzun illər formalaşıb və bazar davranışı ilə bağlıdır. Amma institusional dəyişikliklər burada həlledici rol oynayır. Standartların tətbiqi, rəqəmsallaşma və şəffaflıq qiymətləndiricilərin intellektual yükünü artırır, onları bazar üçün analitik və strateji qərarverici kimi formalaşdırır. Nəticədə qiymətləndirici yalnız hesabat hazırlayan şəxs olmaqdan çıxır, bazarın təhlilinə, qiymət və risk modellərinə töhfə verən ekspert roluna keçir. Bu, peşəkar davranışın davamlı olmasını təmin edir və sektorda intellektual xidmət sahəsinin formalaşmasına xidmət edir.
- İxtisaslaşma məsələsi də tez-tez gündəmə gəlir. Palata "universal qiymətləndirici” modelindən necə imtina edəcək?
- Dünyada universal qiymətləndirici modeli artıq bazar tələblərinə cavab vermir. Palata qanunvericiliyə uyğun olaraq 9 qiymətləndirmə istiqaməti üzrə ixtisaslaşmanı tətbiq edir. Praktik olaraq bu o deməkdir ki, hər qiymətləndirici müəyyən sahədə dərin bilik və təcrübəyə malik olur. Bu, həm keyfiyyəti artırır, həm də mütəxəssislərin bazardakı fərqləndirici dəyərini gücləndirir. İxtisaslaşma nəticəsində bilik daha dərin və əvəzolunmaz olur, mütəxəssislər bazarda unikallığını qoruyur. Nəticədə peşəkar davranış stimullaşdırılır, sürət-keyfiyyət dilemması həll olunur və sifarişçilər yalnız müvafiq sahədə peşəkar ekspertləri seçirlər.
- Bəzi mütəxəssislər düşünür ki, bu model bazarı yenidən qapalı elit qrupa çevirəcək. Kiçik və orta oyunçular necə rəqabət apara biləcək?
- Əksinə, bu sistem açıq bazar modelini gücləndirir. Bütün qiymətləndiricilər audit mexanizmləri, reputasiya indeksi və keyfiyyət profilləri vasitəsilə obyektiv olaraq fərqləndirilir. Kiçik və orta oyunçular da öz peşəkarlığını göstərə bildikdə sifariş ala bilir, yəni iqtisadi üstünlük yalnız resurs və əlaqə əsasında deyil, keyfiyyət və peşəkarlıq əsasında formalaşır. Bu, şəffaf rəqabət və davamlı peşəkar davranışın formalaşmasına xidmət edir.
- Palata həm tənzimləyici, həm də inkişafetdirici orqandır. Səlahiyyətlərin balansı necə qorunacaq? Tənzimləmə müstəqilliyi təhlükədə deyilmi?
- Tənzimləyici və inkişafetdirici funksiyalar müstəqil mexanizmlərlə ayrılıb. Hər hesabat müstəqil auditə göndərilir, reputasiya indeksi obyektiv kriteriyalara əsaslanır və hər hansı subyektiv təsir qəbul edilmir. Bu yanaşma sektorda şəffaf rəqabət mühitini təmin edir, peşəkar davranışı stimullaşdırır və bazarda etibarlılıq yaradır.
- Reputasiya indeksi və keyfiyyət profilləri deyirsiniz. Amma sifarişçi həmişə bunu düzgün qiymətləndirəcəkmi?
- Reputasiya indeksi yalnız hesabatın keyfiyyət göstəricilərinə əsaslanmır, həm də qiymətləndiricinin uzunmüddətli performansını əks etdirir. Sifarişçilər real göstəricilər əsasında seçim edirlər, bu isə peşəkar davranışı iqtisadi üstünlüyə çevirir. Yəni bazar özü düzgün davranışı stimullaşdırır və keyfiyyət rəqabətə çevrilir.
- Sektorun gələcəyi necə görünür? Maraqlıdır, regional və beynəlxalq perspektiv nədən ibarətdir?
- Qarşıdakı illərdə Azərbaycan regional miqyasda ən şəffaf, etibarlı və peşəkar qiymətləndirmə ekosistemlərindən birinə sahib olacaq. Məqsəd qiymətləndiricini bazarda strateji ekspert kimi mövqeləndirmək və peşənin etibarını artırmaqdır. Bu isə həm sektora, həm də iqtisadi qərarların keyfiyyətinə birbaşa təsir edəcək. İdarəçilikdə tətbiq olunan institusional yeniliklər, rəqəmsal sistemlər və ixtisaslaşma Azərbaycanda qiymətləndirmə sektorunu dünya standartlarına yaxınlaşdırır.
- Bu standartlar kağız üzərində qalmayacaq ki? Palata real bazar davranışı dəyişmək üçün hansı üsullardan istifadə edəcək?
- Standartların real tətbiqi üçün bir neçə mexanizm birləşdirilib. Hər hesabatın sistemli auditi, reputasiya indeksi, qiymətləndiricinin peşəkar tarixçəsi, rəqəmsal data sistemi və keyfiyyət göstəricilərinə əsaslanan seçim mexanizmləri. Bu mexanizmlər bir-birini tamamlayır və bazarda obyektiv rəqabət yaradır. Nəticədə qiymətləndiricilər peşəkar davranışını inkişaf etdirir, sifarişçilər isə yalnız yüksək standartlara cavab verən ekspertləri seçir.
- Yəni, Palatanın əsas missiyası təkcə qiymətləndiriciləri tənzimləmək deyil, həm də onların davranışını formalaşdıracaq şəffaf mühit yaratmaqdır.
- Bəli, əsas məqsədimiz həm qiymətləndiricilərin, həm də sifarişçilərin faydasına olacaq peşəkar mühit formalaşdırmaqdır. Bu yanaşma sektorda intellektual xidmət sahəsinin inkişafını təmin edir, peşəkarlığın stimullaşdırılmasına xidmət edir və uzunmüddətli perspektivdə Azərbaycan qiymətləndirmə sektorunu regional və beynəlxalq etibarlı model kimi təqdim edir.
Günel Hüseynli
AZXEBER.COM
