Deyilənə görə, qədim Azərbaycan adətlərində qırmızı kəlağayı gəlinin üzünə örtülərkən ona xoşbəxtlik arzulayar, pis nəzərdən qorunması üçün niyyət tutulardı. Kəlağayı bəzən sevginin ifadəsi, bəzən barışıq nişanəsi, bəzən də ailədə baş verən xoş hadisənin xəbərçisi sayılardı.
Bu gün sadəcə ipək baş örtüyü kimi görünən kəlağayı əslində Azərbaycan xalqının əsrlər boyu qoruduğu mədəni irsin bir parçasıdır.
AZXEBER.COM xəbər verir ki, Azərbaycan kəlağayısının tarixi ölkədə ipəkçilik və toxuculuq ənənələrinin inkişafı ilə sıx bağlıdır. Kəlağayının yaranmasını konkret bir tarix və ya şəxslə əlaqələndirmək mümkün olmasa da, bu sənətin kökləri əsrlər əvvələ gedib çıxır.
Tarixən Azərbaycanın Şəki, Şamaxı, Gəncə, Bərdə, Naxçıvan və Ordubad kimi bölgələri ipək istehsalı və ticarətinin mühüm mərkəzləri olub. Burada hazırlanan ipək parçalar həm yerli əhalinin məişətində istifadə edilib, həm də ticarət yolları vasitəsilə başqa ölkələrə aparılıb. İpəkçiliyin inkişafı qadınların geyimində mühüm yer tutan kəlağayının da yayılmasına şərait yaradıb.
Kəlağayı sənətinin inkişafında Şəki və İsmayıllı rayonunun Basqal qəsəbəsi xüsusi yer tutur. Bu ərazilərdə ipəyin hazırlanması, parçanın rənglənməsi və naxışlarla bəzədilməsi ənənələri nəsildən-nəslə ötürülüb.
Kəlağayını digər baş örtüklərindən fərqləndirən əsas cəhətlərdən biri onun üzərindəki naxışlardır. Həndəsi fiqurlar, bitki motivləri, çiçəklər və müxtəlif ornamentlər bu ipək örtüyə özünəməxsus görünüş verir. Xüsusilə buta motivi Azərbaycan dekorativ-tətbiqi sənətində geniş yayılıb. Bu ornament müxtəlif ənənələrdə həyat, od və əbədiyyət anlayışları ilə əlaqələndirilir.
Kəlağayının rəngləri də ənənəvi geyim mədəniyyətində müəyyən məna daşıyıb. Bəzi bölgələrdə qırmızı rəng toy və gəlin mərasimləri ilə əlaqələndirilib, qadınların yaşına və mərasimin xarakterinə uyğun fərqli rənglər seçilib. Bu ənənələr isə bölgədən-bölgəyə dəyişib.
Kəlağayı ilə bağlı inanclar arasında qırmızı örtüyün bəd nəzərdən qoruduğuna dair təsəvvürlər də olub. Toy mərasimlərində gəlinin üzünə qırmızı kəlağayı örtülməsi, bəyin çiyninə kəlağayı atılması və bəzi yerlərdə xeyir iş münasibətilə evin darvazasından kəlağayı asılması bu adətlərin nümunələrindəndir.
Şəki ilə bağlı xatırlanan ənənələrdən biri də ev tikintisi başa çatdıqdan sonra ustaya kəlağayı hədiyyə edilməsi olub. Bu, sənətkarın zəhmətinə verilən qiymətin və minnətdarlığın ifadəsi kimi qəbul edilib.
Kəlağayı bəzi ənənələrdə sevgi və ehtiramın ifadəsi kimi də dəyərləndirilib. Onun hədiyyə edilməsi xoş münasibət, barışıq və xoş niyyətlə əlaqələndirilib. Bununla belə, bu cür adət və rəvayətlərin bütün bölgələrdə eyni şəkildə mövcud olduğunu demək olmaz.
Azərbaycan kəlağayısının beynəlxalq səviyyədə tanınmasında mühüm mərhələ 2014-cü il noyabrın 26-da yaşanıb. Həmin gün kəlağayının ənənəvi hazırlanması və geyinilməsi sənəti, eləcə də onun simvolikası UNESCO-nun Bəşəriyyətin qeyri-maddi mədəni irsinin Reprezentativ Siyahısına daxil edilib.
Bu gün kəlağayı yalnız qadın geyiminin bir hissəsi deyil, həm də milli kimliyin, sənətkarlıq ənənələrinin və tarixi yaddaşın rəmzidir. Onun əsrlər boyu qorunub saxlanılması göstərir ki, bəzi dəyərlər zaman keçdikcə köhnəlmir, əksinə, xalqın mədəni irsində daha möhkəm yer tutur.
Fəridə Əsədzadə
