Rolan Məmmədlinski
Reklam mütəxəssisi
Rəqəmsal texnologiyaların sürətlə inkişaf etdiyi müasir dövrdə sosial şəbəkələr yalnız ünsiyyət və məlumat mübadiləsi vasitəsi deyil, həm də ölkələrin iqtisadiyyatına, informasiya təhlükəsizliyinə və milli suverenliyinə təsir göstərən güclü alətə çevrilib. Bu platformaların yaratdığı imkanlarla yanaşı, nəzarətsiz fəaliyyətin doğurduğu risklər də getdikcə aktuallaşır. Xüsusilə xarici mərkəzlərdən idarə olunan səhifələr, dezinformasiya kampaniyaları və sosial şəbəkələr üzərindən ölkədən xaricə axan böyük maliyyə vəsaitləri ciddi müzakirə mövzusudur.
İlk növbədə, sosial şəbəkələrin iqtisadi tərəfinə diqqət yetirmək lazımdır. Azərbaycanda fəaliyyət göstərən şirkətlər, sahibkarlar və ayrı-ayrı şəxslər məhsul və xidmətlərinin reklamı üçün hər il xarici rəqəmsal platformalara milyonlarla manat vəsait ödəyirlər. "Meta" şirkətinə məxsus "Facebook” və "Instagram”, eləcə də "TikTok” kimi platformalara reklam xərcləri və digər ödənişlər ölkədən xaricə maliyyə axını yaradır. Bu vəsaitlərin hər ay on milyonlarla dollara çatdığı təxmin edilir. Xarici platformalara yönələn reklam büdcələrinin ölkə iqtisadiyyatına təsiri danılmazdır. Halbuki, həmin vəsaitlər ölkədə televiziya, radio, xəbər saytlarına sərf oluna, Azərbaycanın təhlükəsizliyinə və suverenliyinə müsbət təsir göstərərdi.
Problemin mahiyyəti rəqəmsal xidmətlərə pul xərclənməsinin özündə deyil. Əsas məsələ bu bazarda yaranan gəlirlərin nə qədərinin ölkə daxilində qalması, yerli şirkətlərin rəqabət imkanları və reklam bazarının xarici platformalardan asılılıq səviyyəsidir. Yerli media qurumları və informasiya resursları auditoriya uğrunda mübarizədə böyük beynəlxalq platformalarla rəqabət aparmağa məcbur qalır. Nəticədə reklam gəlirlərinin əhəmiyyətli hissəsinin xarici şirkətlərə yönəlməsi yerli media bazarının maliyyə dayanıqlılığına mənfi təsir göstərə bilər.
Digər mühüm məsələ sosial şəbəkələrin ölkənin informasiya və milli təhlükəsizliyi baxımından yaratdığı risklərdir. Xaricdən idarə olunan "TikTok”, "Instagram” və digər platforma səhifələri bəzən yerli auditoriyanın həssas mövzularından istifadə edərək ictimai rəyə təsir göstərmək imkanına malik olur. Bu səhifələrin arxasında kimin dayandığı, məlumatların hansı məqsədlə yayıldığı və məzmunun hansı mənbələrdən maliyyələşdirildiyi hər zaman aydın olmur.
Belə resurslar vasitəsilə ictimai narazılığı qızışdırmaq, dövlət qurumlarına etimadı sarsıtmaq, cəmiyyətdə qarşıdurma yaratmaq və həssas mövzulardan siyasi məqsədlərlə istifadə etmək mümkündür. Əlbəttə, xaricdən idarə olunan hər bir səhifəni təhlükə mənbəyi hesab etmək düzgün olmazdı. Lakin koordinasiyalı informasiya əməliyyatları, saxta hesablar və məqsədli dezinformasiya kampaniyaları aşkarlandıqda onların mənbəyinin müəyyənləşdirilməsi və qanun çərçivəsində qarşısının alınması vacibdir.
Son günlər hicabla bağlı hadisələr ətrafında sosial şəbəkələrdə yayılan məlumatlar da bu baxımdan xüsusi diqqət tələb edir. Belə həssas məsələlərdə hadisələrin mahiyyəti dəqiqləşdirilmədən yayılan iddialar, kontekstdən çıxarılmış görüntülər və təsdiqlənməmiş məlumatlar cəmiyyətdə ajiotaj yaradır. Məlumatın həqiqiliyini yoxlamadan paylaşılması isə vəziyyəti daha da mürəkkəbləşdirir, insanlar arasında yanlış təsəvvürlərin formalaşmasına və ictimai müzakirələrin emosional qarşıdurmaya çevrilməsinə şərait yaradır.
Din, dini geyim və fərdi hüquqlarla bağlı məsələlər cəmiyyətin həssas yanaşdığı mövzulardır. Buna görə də belə hadisələr barədə məlumatların qərəzsiz, dəqiq və tam kontekstdə təqdim edilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Saxta məlumatların yayılması ilə yanaşı, həqiqi hadisələrin də təhrif olunması təhlükəlidir. Hər iki halda ictimaiyyətin düzgün məlumat almaq hüququ zərər görə bilər.
Bu cür vəziyyətlərdə dövlət qurumlarının vaxtında və aydın açıqlamalar verməsi, jurnalistlərin məlumatları bir neçə mənbədən yoxlaması, vətəndaşların isə emosional paylaşımları dərhal yaymaqdan çəkinməsi mühüm rol oynayır. Əks halda, ayrı-ayrı hadisələr süni şəkildə böyüdülərək cəmiyyətdə parçalanma və qarşıdurma yaratmaq üçün istifadə edilə bilər.
Sosial şəbəkələrin ölkə suverenliyi ilə əlaqəsi yalnız siyasi və informasiya təhlükəsizliyi ilə məhdudlaşmır. Rəqəmsal platformaların alqoritmləri hansı məlumatların daha çox insana çatacağını müəyyənləşdirir, istifadəçilərin diqqətini və davranışlarını formalaşdırır. Bu proseslərə təsir göstərən mexanizmlərin şəffaf olmaması isə cəmiyyətin informasiya mühitinin xarici şirkətlərin qərarlarından asılılığını artırır.
Bununla belə, çıxış yolu sosial şəbəkələri bütövlükdə təhlükə kimi təqdim etmək və ya sərbəst ifadə imkanlarını əsassız məhdudlaşdırmaq deyil. Əsas hədəf rəqəmsal suverenliyin gücləndirilməsi, yerli informasiya resurslarının inkişafı, reklam bazarının şəffaflaşdırılması, xarici platformalara ödənişlər üzrə dəqiq statistikanın formalaşdırılması və dezinformasiyaya qarşı effektiv mexanizmlərin qurulması olmalıdır.
Azərbaycanın informasiya təhlükəsizliyi üçün rəqəmsal savadlılığın artırılması da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Vətəndaşlar xəbərin mənbəyini yoxlamağı, saxta hesabları tanımağı və təsdiqlənməmiş məlumatları paylaşmamağı bacarmalıdırlar. Eyni zamanda, xarici platformaların fəaliyyəti ilə bağlı qanuni tələblər şəffaf və bərabər tətbiq olunmalı, hər hansı məhdudiyyət konkret hüquqi əsaslara söykənməlidir.
Nəticə etibarilə, sosial şəbəkələrdən istifadə artıq sadəcə fərdi seçim məsələsi deyil, həm də iqtisadi maraqlar, informasiya təhlükəsizliyi və milli suverenliklə bağlı strateji mövzudur. Xaricə yönələn maliyyə axınlarının real həcminin müəyyənləşdirilməsi, xaricdən idarə olunan səhifələrin fəaliyyətinin qanuni çərçivədə araşdırılması və hicab məsələsi kimi həssas mövzularda saxta məlumatların qarşısının alınması dövlət, media və cəmiyyətin birgə diqqət tələb edən istiqamətlərdir. Əsas məqsəd isə həm vətəndaşların informasiya almaq və ifadə azadlığını qorumaq, həm də ölkənin rəqəmsal mühitini manipulyasiya və xarici təsir risklərindən müdafiə etmək olmalıdır.
