"İran-İsrail-ABŞ müharibəsi artıq elə bir mərhələyə çatıb ki, burada eyni anda rejimin taleyi, hərbi nüfuz və regionda təsir məsələləri risk altındadır”.
Bu sözləri AZXEBER.COM-a açıqlamasında amerikalı politoloq İrina Tsukerman bildirib.
O deyib ki, İran qarşıdurmanı ekzistensial məsələ kimi görür:
"ABŞ və İsrail İranın hərbi infrastrukturu və rəhbərliyinə qarşı əməliyyatları koordinasiya etdikdən sonra müharibə artıq sadəcə qarşılıqlı zərbələr endirməkdən çıxıb. Bu proses İranın siyasi sisteminin sabitliyinə birbaşa təsir edən genişmiqyaslı kampaniyaya çevrilib. İran rəhbərliyi bu qarşıdurmanı ekzistensial məsələ kimi görür. Vaşinqton və Qüds isə bunu regionda qarşıdurma və proksi müharibələri mümkün edən strukturların aradan qaldırılması kimi təqdim edir”.
Ekspert qeyd edib ki, İran rəhbərliyinin hücumlar qarşısında passiv görünməsi rejimin daxili legitimliyini sarsıda bilər:
"İranda rejim dəyişikliyi ehtimalı müharibənin strateji mühitini dəyişdirib. İranın siyasi elitası, təhlükəsizlik strukturları və İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu anlayır ki, mövcud sistemin davam etməsi üçün xarici təzyiq qarşısında daxili birlik qorunmalıdır. Buna görə də hərbi cavab yalnız İsrail və ABŞ hücumlarına reaksiya deyil. Bu həm də ölkə daxilində insanlara hökumətin hələ də güclü və nəzarətdə olduğunu göstərmək üçündür. İran rəhbərliyi hücumlar qarşısında passiv görünə bilməz, çünki zəiflik görüntüsü rejimin daxili legitimliyini sarsıda bilər”.
Politoloq qeyd edib ki, İsrailin əsas məqsədi uzun illər ərzində formalaşmış təhlükələri aradan qaldırmaqdır:
"İsrailin əsas məqsədi İranın hərbi imkanlarını zəiflətmək və uzun illər ərzində formalaşmış təhlükələri aradan qaldırmaqdır. İsrail strateqləri raket istehsalı zavodlarının, pilotsuz uçuş aparatları şəbəkələrinin və əsas komanda mərkəzlərinin məhv edilməsini ölkənin uzunmüddətli təhlükəsizliyi üçün vacib sayırlar. Buna görə əməliyyatlar əsasən kəşfiyyata əsaslanan dəqiq zərbələr üzərində qurulub. Bu zərbələr İranın komanda sistemini pozmağa və silah proqramları ilə əlaqəli əsas şəxsləri zərərsizləşdirməyə yönəlib. ABŞ bu müharibədə iki istiqamətdə rol oynayır. Bir tərəfdən Amerika qüvvələri hərbi əməliyyatlara, kəşfiyyat dəstəyinə və regiondakı qüvvələrin qorunmasına yardım edir. Digər tərəfdən Vaşinqton münaqişənin daha geniş siyasi istiqamətini formalaşdırır. ABŞ siyasi dairələrinin bir hissəsi hesab edir ki, İranın mövcud siyasi sistemi dəyişmədiyi müddətdə regionda sabitlik çətin olacaq. Buna görə İran rəhbərliyinin zəiflədilməsi Yaxın Şərqdə strateji balansı dəyişmək yolu kimi görülür”.
O söyləyib ki, savaş İran daxilində də siyasi proseslərə təsir edir:
"Müharibə artıq İran daxilində də siyasi proseslərə təsir edir. İqtisadi problemlər, infrastruktura dəyən ziyan və dövlətin gələcəyi ilə bağlı qeyri-müəyyənlik siyasi elita daxilində gərginliyi artırıb. Bəzi qüvvələr xarici təzyiqə qarşı milli birlik və müqaviməti əsas prioritet hesab edir. Digərləri isə rəhbərliyin ideologiyasından asılı olmayaraq İranın gələcəkdə sabit dövlət kimi qalmasını daha vacib sayır. Bu fikir ayrılıqları İranın müharibəyə hərbi və siyasi reaksiyasına təsir edir. Region ölkələri bu münaqişəni ehtiyatla izləyirlər. Körfəz ölkələri anlayır ki, İranın zəifləməsi regional güc balansını onların xeyrinə dəyişə bilər. Amma eyni zamanda onlar anlayırlar ki, İran daxilində uzunmüddətli qeyri-sabitlik qaçqın axınına, iqtisadi problemlərə və təhlükəsizlik risklərinə səbəb ola bilər. Buna görə də bu ölkələr həm İranın hərbi gücünün zəifləməsinə səssiz dəstək verir, həm də münaqişənin daha da genişlənməsinin qarşısını almağa çalışırlar”.
Politoloq deyib ki, müharibə qlobal enerji bazarlarına da təsir göstərir:
"Bu müharibə qlobal enerji bazarlarına da təsir göstərir. İran Fars körfəzi regionunda mühüm mövqeyə malikdir. Ona görə də İranın iştirak etdiyi hər hansı münaqişə dərhal enerji daşımaları, dəniz ticarəti və infrastruktur təhlükəsizliyi ilə bağlı narahatlıq yaradır. Neft obyektlərinə birbaşa hücumlar az olsa belə, riskin artması qlobal bazarlarda qiymətlərin dəyişkənliyinə səbəb olur. Yaxın Şərq neftindən asılı olan ölkələr münaqişəni diqqətlə izləyirlər, çünki uzunmüddətli qeyri-sabitlik enerji təchizatını poza bilər. Münaqişə həm də hərbi ittifaqların əhəmiyyətini göstərir. İsrail ilə ABŞ arasında koordinasiya kəşfiyyat paylaşımının, birgə planlaşdırmanın və texnoloji əməkdaşlığın müasir müharibəni necə formalaşdırdığını göstərir. İran isə texnoloji baxımdan daha güclü rəqiblərə qarşı özünü qorumaq üçün regional müttəfiqlər şəbəkəsinə arxalanır. Bu səbəbdən müharibənin təsiri yalnız döyüş meydanı ilə məhdudlaşmır”.
İrina Tsukerman qeyd edib ki, müharibə uzun müddət davam edən qarşıdurma kimi görünür:
"Müharibənin nə qədər davam edəcəyi əsas tərəflərin strateji məqsədlərinə nə qədər tez yaxınlaşmasından asılıdır. Siyasi sistemi zəiflətməyə yönəlmiş hərbi kampaniyalar adətən qısa müddətdə nəticə vermir. Liderlik strukturları və təhlükəsizlik institutları çox vaxt xarici təzyiqə uyğunlaşaraq münaqişəni uzadır. Buna görə bu müharibə də uzun müddət davam edə biləcək qarşıdurma kimi görünür”.
Şahanə Ziyad
