Sahibkar biznesini inkişaf etdirmək, yeni avadanlıqlar əldə etmək, məhsul ehtiyatını artırmaq və ya fəaliyyət sahəsini genişləndirmək üçün əlavə maliyyə vəsaitinə ehtiyac duya bilər. Biznes krediti bu planları həyata keçirməyə kömək edən vasitələrdən biridir. Lakin vəsaitin əldə edilməsi ilə yanaşı, onun hansı mənbədən və hansı müddətdə qaytarılacağı da əvvəlcədən düşünülməlidir. Yalnız reklamda göstərilən faiz dərəcəsinə əsaslanmaq öhdəliyin real xərcini düzgün qiymətləndirməyə mane ola bilər. Aylıq ödəniş, əlavə haqlar, təminat tələbləri və müqavilənin digər şərtləri birlikdə nəzərdən keçirilməlidir. Uyğun maliyyələşmə gündəlik xərcləri qarşılamaq imkanını həddindən artıq məhdudlaşdırmamalıdır. Bunun üçün təklifləri eyni məbləğ və müddət üzrə müqayisə etmək faydalıdır. Aşağıdakı yeddi məqam seçim zamanı əsas sualları aydınlaşdırmağa və daha düşünülmüş qərar verməyə kömək edir.
1. Kreditin məqsədini və lazım olan məbləği dəqiqləşdirin
İlk növbədə, əldə ediləcək vəsaitin hansı məqsədlə istifadə olunacağını və biznesin inkişafına necə töhfə verəcəyini dəqiq müəyyənləşdirmək vacibdir. Mal ehtiyatının alınması, istehsal avadanlığının yenilənməsi və yeni satış nöqtəsinin açılması fərqli maliyyələşmə müddətləri tələb edə bilər. Məsələn, qısa müddətdə satılacaq məhsullar üçün yaranan ehtiyacla bir neçə il istifadə ediləcək avadanlığın maliyyələşdirilməsini eyni qaydada planlaşdırmaq düzgün deyil. Məbləği müəyyənləşdirərkən alış qiyməti ilə yanaşı çatdırılma, quraşdırma və fəaliyyətə başlama xərclərini də hesablayın. Sonra öz vəsaitinizdən nə qədər istifadə edə biləcəyinizi və gündəlik fəaliyyət üçün nə qədər pul saxlamalı olduğunuzu müəyyənləşdirin. Hesablamanın nəticəsində kreditə ehtiyacın layihənin ümumi büdcəsindən az olduğu ortaya çıxa bilər. Ehtiyacdan artıq borclanmaq əlavə faiz xərci yaratdığı kimi, lazım olandan az vəsait götürmək də layihəni yarımçıq saxlaya bilər. Buna görə məbləği maksimum limitə deyil, əsaslandırılmış xərc planına və real ehtiyacınıza uyğun seçin.
2. Faiz dərəcəsi ilə yanaşı ümumi xərci müqayisə edin
Sərfəli biznes krediti seçmək üçün yalnız illik faiz dərəcəsinə baxmaq kifayət etmir, çünki əlavə ödənişlər yekun xərci dəyişə bilər. Kreditin verilməsi üzrə komissiya, tələb olunan sığorta, girovun qiymətləndirilməsi və rəsmiləşdirmə xərclərinin olub-olmadığını əvvəlcədən soruşun. Bu ödənişlərin hansının birdəfəlik, hansının isə kredit müddətində təkrar tutulacağını ayrıca dəqiqləşdirmək lazımdır. Məsələn, 30 min manat məbləğə tətbiq olunan 2 faiz birdəfəlik komissiya 600 manat əlavə xərc deməkdir. Həmin komissiya verilən vəsaitdən tutulursa, istifadənizə keçən məbləğin 29 min 400 manat olacağını da büdcənizdə nəzərə alın. Təklifdə göstərilən faktiki illik faiz dərəcəsini və onun hesablanmasına hansı xərclərin daxil edildiyini də yazılı şəkildə dəqiqləşdirin. Ardınca ödəniş qrafikindəki bütün ödənişlərlə qrafikdən kənar xərcləri, eyni məbləği iki dəfə saymadan, birlikdə hesablayın. Eyni məbləğ, valyuta və müddət üzrə aparılan belə müqayisə aşağı reklam faizinin həqiqətən qənaət yaradıb-yaratmadığını göstərir.
3. Aylıq ödənişi real pul axınına uyğunlaşdırın
Kredit ödənişinin mümkünlüyünü qiymətləndirərkən satış dövriyyəsini bütövlükdə sərbəst pul hesab etməyin, çünki həmin vəsaitdən gündəlik xərclər də qarşılanır. Əməkhaqqı, icarə, təchizatçı ödənişləri, vergi öhdəlikləri və mövcud borclar nəzərə alındıqdan sonra qalan məbləği müəyyənləşdirin. Həmçinin satışın qeydə alındığı tarixlə müştəridən pulun faktiki daxil olduğu tarixin fərqlənə biləcəyini unutmayın. Məsələn, aylıq daxilolma 12 min manat, zəruri ödənişlər isə 9 min manat olduqda, yeni kreditdən əvvəl 3 min manat qalır. Yeni aylıq ödəniş 2500 manat olarsa, digər dəyişikliklər nəzərə alınmadan cəmi 500 manat ehtiyat qalacaq. Bu nümunədə müştərinin ödənişi gecikdirməsi və ya gözlənilməyən təmir xərci öhdəliyin yerinə yetirilməsini çətinləşdirə bilər. Ona görə son ayların faktiki daxilolmalarına əsaslanan plan hazırlayın və satışların zəiflədiyi dövrdə ödəniş qabiliyyətinizin necə dəyişəcəyini ayrıca hesablayın. Uyğun aylıq ödəniş yalnız uğurlu ayların gəlirinə deyil, zəif aylarda da biznesin əsas xərclərini qarşılamaq imkanına söykənməlidir.
4. Kredit müddətini və ödəniş qrafikini birlikdə qiymətləndirin
Kreditin müddətini müəyyənləşdirərkən əldə olunan vəsaitin nə zaman gəlir gətirəcəyi və borcun hansı müddət ərzində geri ödəniləcəyi nəzərə alınmalıdır. Yeni avadanlığın quraşdırılması və istehsala başlaması vaxt aparırsa, ilk ödəniş tarixini həmin proseslə birlikdə planlaşdırın. Eyni məbləğ və faiz şərtlərində müddətin uzadılması aylıq ödənişi azalda, lakin ümumi faiz xərcini artıra bilər. Qısa müddət isə borcun daha tez bağlanmasına imkan versə də, hər ay daha yüksək ödəniş tələb edə bilər. Bərabər aylıq ödənişli qrafiklə əsas borcun bərabər hissələrə bölündüyü qrafikin başlanğıc yükü və yekun xərci fərqlənə bilər. Güzəşt müddəti təklif edilirsə, həmin dövrdə əsas borcun, faizin, yoxsa hər ikisinin ödənişinin təxirə salındığını aydınlaşdırın. Yalnız əsas borcun ödənişinə möhlət verilməsi faiz hesablanmasının da dayandırıldığı mənasına gəlmir və sonrakı aylardakı yükü dəyişə bilər. Mövsümi fəaliyyət göstərirsinizsə, gəlirlərin toplandığı tarixlərə uyğun qrafikin mümkünlüyünü soruşun və son qərarı bütün ödəniş cədvəlini gördükdən sonra verin.
5. Girov və zaminlik üzrə məsuliyyəti anlayın
Maliyyələşmə təklifində girov tələb olunursa, təqdim ediləcək əmlakın biznes və şəxsi həyat üçün əhəmiyyətini əvvəlcədən qiymətləndirin. Öhdəlik yerinə yetirilmədikdə, qanunvericilik və müqavilə şərtlərinə uyğun olaraq tələbin girov qoyulmuş əmlaka yönəldilməsi riski yarana bilər. Buna görə yalnız ayrılan məbləğə və faiz üstünlüyünə baxaraq vacib əmlakı təminat kimi təqdim etməyə tələsməyin. Girovun qiymətləndirilməsinə, sığortalanmasına və rəsmiləşdirilməsinə çəkiləcək xərclərin kim tərəfindən ödəniləcəyini, sığortanın yenilənməsi tələbini də soruşun. Əmlakın hansı dəyər əsasında qəbul edildiyini və müqavilədə əlavə təminat tələb olunan halların göstərilib-göstərilmədiyini dəqiqləşdirin. Təklif girovsuz olsa belə, şəxsi zaminlik tələb edilə bilər və bu halda zaminin üzərinə ayrıca maliyyə məsuliyyəti düşür. Zaminlik sənədində məsuliyyətin məbləği, müddəti və hansı öhdəlikləri əhatə etdiyi aydın görünməlidir, çünki bunlar sadəcə formal məlumatlar deyil. Borcu tam ödədikdən sonra təminatın azad edilməsi üçün hansı sənədlərin və prosedurların tələb olunduğunu da əvvəlcədən öyrənmək faydalıdır.
6. Valyutanı və faiz növünü nəzərə alın
Kreditin valyutasını müəyyənləşdirərkən biznesin gəlirlərini əsasən hansı valyutada əldə etdiyini və borc ödənişlərini hansı valyutada həyata keçirəcəyini nəzərə almaq vacibdir. Biznesin gəlirləri manatla əldə edildiyi halda kredit xarici valyutada götürülərsə, məzənnənin dəyişməsi borc üzrə ödənişlərin manatla hesablanan məbləğinin artmasına səbəb ola bilər. Belə halda xarici valyutada göstərilən daha aşağı faiz dərəcəsi mümkün məzənnə riskini avtomatik olaraq kompensasiya etmir. Xarici valyutada gəliriniz varsa belə, onun müntəzəmliyini və kredit ödənişlərini qarşılamaq üçün yetərli olub-olmadığını qiymətləndirin. Bundan əlavə, təklif olunan faiz dərəcəsinin bütün müddət üçün sabit qaldığını, yoxsa müqavilədəki qaydaya əsasən dəyişdiyini yoxlayın. Dəyişən faiz tətbiq edilirsə, onun hansı göstəriciyə bağlandığını, nə qədər tez yeniləndiyini və hesablanma qaydasını yazılı şəkildə öyrənin. Seçimdən əvvəl məzənnə və ya faiz yüksəldikdə aylıq ödənişin büdcənizə təsirini ayrıca ssenari üzrə hesablayaraq ehtiyat imkanlarınızı nəzərdən keçirin. Belə hesablama gələcək dəyişiklikləri proqnozlaşdırmaq üçün deyil, şərtlər ağırlaşarsa mövcud gəlirlərlə borcu ödəməyin nə dərəcədə mümkün olduğunu görmək üçündür.
7. Müqavilənin bütün şərtlərini imzadan əvvəl yoxlayın
Son mərhələdə biznes krediti üzrə təqdim olunan müqaviləni, ödəniş qrafikini və əlavə sənədləri bir-biri ilə tutuşduraraq diqqətlə oxuyun. Şifahi deyilən güzəştlərin, razılaşdırılmış komissiyaların və ödəniş tarixlərinin sənədlərdə eyni şəkildə göstərildiyinə əmin olun. Ödəniş gecikdikdə hansı maliyyə nəticələrinin yarandığını və borcun bütövlükdə vaxtından əvvəl tələb oluna biləcəyi halları ayrıca dəqiqləşdirin. Krediti erkən bağlamaq ehtimalınız varsa, tam və qismən ödənişin qaydasını, mümkün kompensasiyanı və əvvəlcədən bildiriş tələbini soruşun. Qismən ödənişdən sonra aylıq məbləğin, yoxsa müddətin dəyişəcəyini və yeni qrafikin necə hazırlanacağını da əvvəlcədən müəyyənləşdirin. Müraciət üçün tələb olunan maliyyə hesabatları, hesab çıxarışları və digər sənədlərin siyahısını, habelə baxılma müddətini yazılı şəkildə alın. Vəsaitin istifadə məqsədi, hesabat təqdim etmək öhdəliyi və müqavilə dəyişiklikləri ilə bağlı anlaşılmayan bəndləri imzalamadan əvvəl aydınlaşdırın. Bütün bu məlumatlar birlikdə qiymətləndirildikdə, seçimi yalnız vəsaitin tez ayrılmasına görə deyil, biznesin real ehtiyacına və qaytarma imkanına uyğun etmək asanlaşır.
Günel Hüseynli











































