Nərgiz Əliyeva: “Daxili audit sadəcə yoxlama deyil”

May ayı dünyada Daxili Audit Ayı kimi qeyd olunur. Unibank KB Daxili Audit Departamentinin direktoru Nərgiz Əliyeva ilə müsahibədə bankın fəaliyyətində daxili auditin rolu və imkanları haqqında danışdıq.

Nərgiz xanım, may ayının dünyada Daxili Audit Ayı kimi qeyd olunması təşəbbüsünün əsas məqsədi nədir və audit sahəsi üçün nə kimi əhəmiyyət daşıyır?

May ayı dünyada The Institute of Internal Auditor (IIA) tərəfindən Daxili Audit Ayı kimi qeyd olunur. Bu təşəbbüs ilk dəfə 1990-cı illərdə daxili audit peşəsinin əhəmiyyətini biznes ictimaiyyətinə və cəmiyyətə daha yaxından tanıtmaq məqsədilə yaradılıb. İllər ərzində təşəbbüs qlobal miqyasda genişlənərək dünyanın müxtəlif ölkələrindən 260 mindən çox üzvü əhatə edən böyük beynəlxalq peşəkar platformaya çevrilib.

Təşəbbüsün əsas məqsədi daxili auditlə bağlı stereotipləri qırmaq, onun korporativ idarəetmə və risklərin idarə olunmasındakı vacib rolunu vurğulamaqdır. Bu çərçivədə keçirilən tədbirlər həm peşəkar icmanı gücləndirir, həm də gənclərin bu sahəyə marağını artırır.

Daxili audit çox zaman yalnız yoxlama funksiyası kimi qəbul olunur. Sizcə daxili auditin bank üçün daha geniş rolu nədən ibarətdir?

Audit mahiyyətcə yoxlama funksiyası olsa da, onun məqsədi sadəcə təftiş və ya nöqsan axtarışı deyil. Burada əsas sual budur: Biz nə üçün yoxlama aparırıq və məqsəd nədir? Daxili Auditin əsas məqsədi təşkilatın daha təhlükəsiz, effektiv idarə olunmasına dəstək verməkdir.

Biz sadəcə yoxlama aparmırıq. Eyni zamanda nəzarət mexanizmlərini, idarəetmə yanaşmalarını və risklərin qarşısını almağa və idarə edilməsinə xidmət edən sistemləri qiymətləndiririk. Bu baxımdan audit daha geniş mahiyyət daşıyır və təşkilatın daha dayanıqlı, şəffaf və effektiv fəaliyyət göstərməsinə töhfə verir.

Daxili audit bankın gündəlik fəaliyyətinə necə təsir göstərir? Onu risklərin qabaqlanmasında hansı rolu ilə izah edərdiniz?

Bu, çox yaxşı sualdır. Bu yaxınlarda bir paylaşımda belə bir ifadəyə rast gəlmişdim: daxili audit çox zaman pərdə arxasında fəaliyyət göstərən bir funksiyadır. Həqiqətən də, gündəlik olaraq bankın hər bir əməkdaşı auditin gördüyü işi birbaşa hiss etməyə və ya görməyə bilər. Daxili audit çox zaman "pərdə arxasında" fəaliyyət göstərsə də, onun təsiri davamlı və aktivdir. Gündəlik iş prosesində əməkdaşlar rutin əməliyyatlara fokuslandığı halda, daxili audit həmin proseslərə kənardan, fərqli baxış bucağından və daha geniş prizmadan baxır. Mən bunu bəzən "3D baxış” adlandırıram.  Bu yanaşma riskləri daha erkən mərhələdə müəyyən etməyə və gündəlik fəaliyyətlərə fərqli perspektiv qazandırmağa imkan verir.

Müasir bankçılıqda risklər sürətlə dəyişir. Audit bu dəyişikliklərə necə uyğunlaşır?

Müasir bankçılıqda risk mühiti çox sürətlə dəyişir və təbii ki, daxili audit də bu dəyişikliklərə uyğunlaşmalıdır. Bu inkişaf tempindən geri qalmamağın əsas yolu davamlı peşəkar inkişaf və dəyişən mühit barədə məlumatlılığın artırılmasıdır. Buraya həm yeni risklərin, həm tənzimləyici tələblərin, həm də beynəlxalq standartların davamlı şəkildə izlənilməsi daxildir.

Daxili audit üçün vacib tələblərdən biri fəaliyyət göstərdiyi mühiti və təşkilatın strateji məqsədlərini anlamaqdır. Bankın hansı istiqamətdə inkişaf etdiyini, hansı risklərlə üzləşdiyini anlamadan keyfiyyətli audit xidməti təqdim etmək mümkün deyil. Buna görə audit daim dəyişən risk profilini izləməli və öz yanaşmalarını yeniləməlidir.

Əslində bu, peşənin ayrılmaz hissəsidir. Qlobal Daxili Audit Standartları da auditorların davamlı peşəkar inkişaf keçməsini, bilik və bacarıqlarını mütəmadi olaraq artırmasını tələb edir.

Rəqəmsallaşma və yeni texnologiyalar audit proseslərinə hansı yenilikləri gətirib?

Rəqəmsallaşma və yeni texnologiyalar audit yanaşmalarını da ciddi şəkildə dəyişib. Əvvəlki dövrlərdə audit daha çox seçmə üsulu əsasında aparılırdı, yəni auditorlar ümumi əməliyyat həcmi içərisindən müəyyən sayda əməliyyatı seçərək onları yoxlayır və nəticələri həmin nümunə üzərindən qiymətləndirirdilər. Bu gün isə bank sektorunda rəqəmsal məhsulların və əməliyyatların həcmi sürətlə artdığı üçün artıq yalnız seçmə yanaşması kifayət etmir.

Hazırda audit daha çox data analitikası və məlumatların geniş şəkildə təhlili üzərində qurulur. Məqsəd yalnız ayrı-ayrı əməliyyatlara baxmaq deyil, bütöv məlumat bazasını analiz edərək daha dəqiq və əsaslandırılmış nəticələr əldə etməkdir. Bunun üçün müxtəlif alətlər və texnologiyalardan istifadə olunur ki, onlar böyük və kompleks məlumatları analiz etməyə imkan verir.

Güclü audit sistemi bankın ümumi etibarlılığına və müştəri etimadına necə təsir edir? Audit nəticələri bank daxilində hansı dəyişikliklərə və inkişaflara səbəb olur?

Daxili audit təşkilat daxilində müstəqil fəaliyyət göstərən bir funksiyadır. Müstəqil bir funksiyanın prosesləri obyektiv qiymətləndirməsi həm rəhbərlikdə, həm də müştərilərdə əlavə inam yaradır. Daxili audit bankın müxtəlif funksiyalarını, proseslərini və onların bir-biri ilə əlaqəsini qiymətləndirir. Nəticədə həm risklərin idarə olunması, həm də əməliyyatların keyfiyyəti baxımından inkişaf imkanları müəyyən olunur.

Eyni zamanda audit müəyyən mənada fərqli strukturlar arasında kommunikasiya körpüsü rolunu oynayır. Çünki audit bir prosesi "end-to-end”- yəni başlanğıcdan sonadək görə bilir və bu prosesdə iştirak edən hər bir strukturun rolunu qiymətləndirir. Bu yanaşma funksiyalar arasında koordinasiyanın güclənməsinə və problemlərin daha sistemli şəkildə həll olunmasına kömək edir.

Nəticə etibarilə daha güclü nəzarət mühiti formalaşır, proseslər optimallaşır və bu da son nəticədə müştəri məmnuniyyətinə müsbət təsir göstərir. Bank daxilində proseslərin effektiv qurulması birbaşa xidmət keyfiyyətinə təsir edən amillərdən biridir.

Bizim əsas hədəfimiz sadəcə bir nöqsanı aradan qaldırmaq deyil, problemin "kök səbəbini" (root cause) müəyyən etməkdir. Məhz kök səbəbin aradan qaldırılması proseslərin optimallaşmasına və dayanıqlı nəzarət mühitinin formalaşmasına səbəb olur.

Audit sahəsində çalışan əməkdaşlar üçün hansı bilik və bacarıqlar xüsusilə vacibdir?

Daxili audit multidisiplinar bir sahə olduğu üçün auditorlardan müxtəlif istiqamətlər üzrə geniş bilik və bacarıqlar tələb olunur. Auditor maliyyə, daxili nəzarət sistemləri, dələduzluq riskləri, informasiya texnologiyaları və informasiya təhlükəsizliyi kimi sahələr üzrə əsas anlayışlara sahib olmalıdır. Burada məqsəd hər sahənin texniki eksperti olmaq deyil, həmin istiqamətlərin əsas prinsiplərini başa düşmək və prosesləri obyektiv qiymətləndirə bilməkdir.

Eyni zamanda analitik düşüncə, effektiv kommunikasiya və dəyişən risk mühitinə sürətli uyğunlaşma qabiliyyəti audit peşəsinin ən vacib elementlərindəndir.

Sonda, audit sahəsinə maraq göstərən gənclərə nə tövsiyə edərdiniz?

Daxili audit maraqlı və dinamik peşələrdən biridir, amma eyni zamanda ciddi hazırlıq tələb edən bir sahədir. Məncə, yaxşı auditor olmaq üçün yalnız nəzəri bilik kifayət etmir. Bu peşə müəyyən bacarıqlar, analitik düşüncə, davamlı öyrənmə, yüksək ünsiyyət və fərqli sahələri başa düşmək qabiliyyəti tələb edir. Peşəkar auditor kimi formalaşmaq zaman və təcrübə tələb edən bir prosesdir.
 
Sualınıza gəlincə, gənclərə tövsiyəm odur ki, bu sahəyə yalnız "yoxlama” fəaliyyəti kimi baxmasınlar. Audit çox geniş baxış bucağı qazandıran, insanın həm peşəkar, həm də şəxsi inkişafına ciddi töhfə verən, fərqli sahələri dərindən öyrənməyə imkan yaradan çox maraqlı bir karyera yoludur.