Gündəlik ünsiyyətdə söyüş və kobud ifadələrin artması artıq təkcə etik məsələ kimi deyil, psixoloji və hətta fizioloji təsirləri ilə də diqqət mərkəzinə düşür.
Son illərdə aparılan elmi araşdırmalar göstərir ki, bu tip sözlər insan beynində adi leksik vahidlər kimi yox, "emosional siqnal” kimi qəbul olunur və orqanizmdə real reaksiyalar yaradır.
Psixoloqlar bildirir ki, söyüş işlədilən anda beyində əsasən emosiyalara cavabdeh olan limbik sistem aktivləşir. Bu sistem təhlükə, qorxu və aqressiya kimi hisslərlə birbaşa əlaqəlidir. Nəticədə orqanizm "stress rejiminə” keçir: ürək döyüntüsü sürətlənir, qan təzyiqi yüksəlir, adrenalin ifrazı artır. Böyük Britaniyada aparılan eksperimentlərdə iştirakçıların söyüş işlətdikdən sonra qısa müddətli enerji artımı hiss etdiyi, lakin bu vəziyyətin tezliklə yorğunluqla əvəzləndiyi müşahidə olunub.
Maraqlı məqamlardan biri də odur ki, söyüş bəzi hallarda müvəqqəti fayda verə bilir. Psixoloq və tədqiqatçıların ağrı üzərində apardığı testlərdə iştirakçılar soyuq suya əllərini salarkən söyüş istifadə etdikdə daha uzun müddət dözə biliblər. Bu effekt beynin diqqəti ağrıdan yayındırması və emosional boşalma yaratması ilə izah edilir. Lakin mütəxəssislər vurğulayır ki, bu, yalnız qısa müddətli müdafiə mexanizmidir və gündəlik vərdiş halına çevrildikdə effekt əksinə işləməyə başlayır.
ABŞ-də aparılan sosial tədqiqatlar isə daha geniş mənzərə ortaya qoyur. Müşahidələr göstərir ki, tez-tez söyüş işlədilən mühitlərdə insanlar özlərini daha tez yorğun hiss edir, diqqət toplamaqda çətinlik çəkir və motivasiya səviyyəsində enmə yaşayır. Bunun səbəbi kimi beynin aqressiv dili "potensial təhlükə siqnalı” kimi qəbul etməsi göstərilir. Yəni insan birbaşa təhqir olunmasa belə, bu cür mühitdə olmaq psixoloji gərginlik yaradır.
Neyropsixoloji araşdırmalar da bu fikirləri təsdiqləyir. Alimlər müəyyən ediblər ki, söyüşlər yaddaşda daha güclü iz buraxır və beyində daha sürətli emal olunur. Bunun səbəbi bu sözlərin emosional yüklü olmasıdır. Bu isə o deməkdir ki, insan bu tip ifadələri daha tez xatırlayır, daha güclü reaksiya verir və uzun müddət təsiri altında qala bilir. Nəticədə davamlı olaraq belə sözlərə məruz qalan şəxsin emosional fonu dəyişir, əsəbilik və gərginlik artmağa başlayır.
Digər maraqlı məqam isə "vərdiş effekti” ilə bağlıdır. Mütəxəssislər bildirir ki, söyüş nə qədər çox istifadə olunursa, onun emosional təsiri bir o qədər zəifləyir. Yəni əvvəlcə güclü reaksiya yaradan sözlər zamanla adi danışıq elementinə çevrilir. Lakin problem ondadır ki, sözün təsiri azalsa da, yaratdığı ümumi gərgin atmosfer qalır. Bu isə ünsiyyətin keyfiyyətinə mənfi təsir edir, qarşılıqlı anlaşmanı zəiflədir və konflikt riskini artırır.
Psixoloqlar qeyd edir ki, xüsusilə gənclər arasında söyüşün "rahat ünsiyyət forması” kimi qəbul edilməsi gələcəkdə daha ciddi kommunikasiya problemlərinə yol aça bilər. Çünki bu, emosiyaların sağlam şəkildə ifadə olunmasını çətinləşdirir və aqressiv reaksiyaları normallaşdırır.
Mütəxəssislərin ümumi qənaəti isə balansla bağlıdır. Onların fikrincə, nadir hallarda emosional boşalma məqsədilə istifadə olunan kobud ifadələr ciddi problem yaratmaya bilər. Lakin bu, gündəlik ünsiyyətin əsas hissəsinə çevrilərsə, həm insanın psixoloji vəziyyətinə, həm də sosial əlaqələrinə mənfi təsir göstərir.
Elmi araşdırmalar göstərir ki, söyüş yalnız söz deyil, o, beyində və bədəndə real reaksiyalar yaradan stimuldur. Qısa müddətdə enerji və rahatlama hissi versə də, uzun müddətdə emosional yorğunluq, gərginlik və münasibətlərdə problemlərlə nəticələnə bilər.
Bu səbəbdən ünsiyyətdə istifadə olunan dil seçimi təkcə mədəniyyət göstəricisi deyil, həm də insanın psixoloji sağlamlığını formalaşdıran əsas amillərdən biri hesab olunur.
/Yeni Sabah
