Tarix bəzən kitab səhifələrində deyil, daşların yaddaşında yaşayır. Qarabağ və Şərqi Zəngəzur ərazisindəki xristian memarlığı nümunələri də məhz belə bir yaddaşın daşıyıcılarıdır. Xudavəng, Gəncəsər, Arzu Xatun kilsəsi və digər dini-memarlıq kompleksləri təkcə ibadət məkanları deyil, müxtəlif əsrlərdə formalaşmış ictimai, siyasi və mədəni münasibətlərin maddi izləridir.
Kəlbəcərdəki Xudavəng monastırının ilkin tikililərinin V-VI əsrlərə aid edilməsi onun bölgənin erkən xristianlıq tarixindəki mövqeyini göstərən mühüm faktlardan biridir. Kompleksdə daha qədim məbədin qalıqlarının qorunması isə burada dini ənənənin təsadüfi və qısamüddətli hadisə olmadığını düşünməyə əsas verir. Sonrakı əsrlərdə abidənin təmir və yenilənmələri onun yalnız qorunub saxlanılmadığını, dəyişən siyasi şəraitə uyğun olaraq yeni funksional və memarlıq qatları qazandığını göstərir.
Xudavəngin tarixini xüsusilə qiymətli edən məqamlardan biri ərazidəki qəbirüstü abidələr və kitabələrdir. Onlar siyasi sülalələrin, dini elitanın və yerli hakimiyyət strukturlarının tarixini araşdırmaq üçün maddi mənbə rolunu oynayır. Bu baxımdan abidənin divarları və məzar daşları sadəcə memarlıq detalı deyil, dövrün sosial quruluşunu və hakimiyyət münasibətlərini öyrənmək üçün sənəddir.
Gəncəsərin əhəmiyyəti isə daha geniş tarixi çərçivədə nəzərdən keçirilməlidir. XIII əsrdən etibarən Alban Apostol Kilsəsinin mühüm mərkəzinə çevrilən bu monastır dini funksiyası ilə yanaşı, elm, təhsil və mədəniyyət mühitinin formalaşdığı məkanlardan biri olub. Buradakı kitabələr müxtəlif tarixi mərhələləri bir-birinə bağlayan epigrafik mənbələrdir. Həsən Cəlal sülaləsi ilə bağlı məlumatlar, din xadimlərinin məzarları və memarlıq qatları Gəncəsərin regional tarixdəki rolunu daha aydın göstərir.
1836-cı ildə Rusiya Müqəddəs Sinodunun qərarı ilə Alban Katolikosluğunun fəaliyyətinə xitam verilməsi bu ənənənin institusional tarixində mühüm dönüş nöqtəsi idi. Lakin siyasi və inzibati dəyişiklik dini-mədəni irsin özünü avtomatik olaraq tarixdən silmir. Abidələr, kitabələr və qəbir daşları keçmişin maddi sübutları kimi qalır və sonrakı nəsillər üçün araşdırma predmetinə çevrilir.
Burada ən ciddi məsələ yalnız abidələrin fiziki qorunması deyil. İşğal illərində bəzi kitabələrin məhv edilməsi, silinməsi və abidələrə ilkin memarlıq həllinə uyğun olmayan müdaxilələrin edilməsi göstərir ki, mədəni irsə münasibət həm də tarixi yaddaşa münasibətdir. Bərpa prosesinin əsas meyarı isə hər hansı müasir siyasi yanaşmanı abidəyə köçürmək deyil, onun autentikliyini elmi prinsiplərlə qorumaq olmalıdır.
Alban irsinin tədqiqində emosional yanaşmadan daha çox mənbəşünaslıq, arxeologiya, epigrafika, memarlıq tarixi və müqayisəli araşdırmaların imkanlarından istifadə edilməlidir. Çünki tarixə ən güclü cavab iddiaların çoxluğu deyil, maddi sübutların elmi şəkildə sənədləşdirilməsi və beynəlxalq elmi dövriyyəyə daxil edilməsidir.
Bu baxımdan Xudavəng və Gəncəsər kimi abidələr yalnız keçmişə aid daş tikililər deyil. Onlar regionun çoxqatlı tarixini oxumağa imkan verən canlı mənbələrdir. Həmin mənbələrin qorunması, sistemli şəkildə araşdırılması və elmi ictimaiyyətə təqdim edilməsi Azərbaycanın mədəni irs siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biri kimi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Azər Niftiyev
