Bu iki məsələni birləşdirən ortaq səbəblərdən biri də futboldur. Eyni zamanda diplomatiyada qarşılıqlılıq prinsipi (reciprocity) dövlətlərin bir-birinə münasibətdə qarşılıqlı güzəştlər, hüquqlar və öhdəliklər əsasında davranmasını nəzərdə tutur. Bu prinsipə əsasən, bir dövlətin digərinə göstərdiyi diplomatik münasibət, protokol jesti və ya siyasi güzəşt qarşı tərəfin davranışına da təsir göstərə bilər.
Belə ki, 2024-cü il iyulun 6-da Şuşada keçirilən Türk Dövlətləri Təşkilatının qeyri-rəsmi Zirvə görüşündə Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın iştirak etməmişdi. Çünki həmin gün Almaniyada Türkiyə millisinin Avropa çempionatının 1/4 final oyununda Niderland ilə üz-üzə gəlirdi.
Türkiyəni Şuşada vitse-prezident Cövdət Yılmaz təmsil etmişdi. İki il sonra isə İlham Əliyevin Türkiyədə keçirilən Türk Dövlətləri Təşkilatının Zirvə görüşündə iştirak etməyərək Bakıda FIFA U-15 turnirinin final tədbirinə qatılması ilə bağlı məlumatlar bu hadisəni yenidən gündəmə gətirir.
İlk baxışdan bu iki hadisə arasında açıq paralel görünür: bir halda Türkiyə Prezidenti Azərbaycanın ev sahibliyi etdiyi siyasi toplantıda iştirak etmir, digər halda isə Azərbaycan Prezidenti Türkiyədə keçirilən Zirvə görüşündə iştirak etmir. Hər iki hadisədə futbol və yüksək səviyyəli diplomatik tədbir eyni siyasi gündəmin elementlərinə çevrilir. Bununla belə, bu oxşarlığı birbaşa siyasi cavab və ya qarşılıqlı jest kimi qiymətləndirmək üçün əlavə əsaslar tələb olunur. Hadisələrin siyasi əhəmiyyəti təkcə onların zahiri oxşarlığında deyil, həm də Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərində qarşılıqlı gözləntilər və diplomatik davranış normaları baxımından doğurduğu suallardadır.
Diplomatiyada iştirakın simvolik əhəmiyyəti
Beynəlxalq münasibətlərdə dövlət başçılarının tədbirlərdə iştirakı və ya iştirak etməməsi çox vaxt protokol məsələsindən daha geniş məna daşıyır. Xüsusilə strateji tərəfdaşlıq və müttəfiqlik münasibətləri olan ölkələr arasında yüksək səviyyəli görüşlərdə iştirak qarşılıqlı hörmətin, siyasi diqqətin və ortaq gündəliyə verilən əhəmiyyətin göstəricisi kimi qəbul edilə bilər. Onu da qeyd edək ki, bu hal bir neçə dəfə təkrarlanıb.
2024-cü il futbol yarışından sonra 2026-cı ilin mayında Bakıda keçirilən XIII Ümumdünya Şəhərsalma Forumunun açılışında Türkiyə Prezidenti adından ətraf mühit, şəhərsalma və iqlim dəyişikliyi naziri Murat Kurum iştirak edib. Türkiyə tərəfinin rəsmi məlumatında onun Ərdoğanı təmsil etdiyi göstərilib.
Oktyabrın 15-də Bakıda keçirilən Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirənin - CICA-nın VII Zirvə görüşünə də Türkiyə Prezidenti şəxsən qatılmayıb. Türkiyəni onun adından xarici işlər naziri Hakan Fidan təmsil edib. Bu barədə Türkiyə XİN əvvəlcədən məlumat yayıb.
Məhz buna görə Şuşa və Bakı hadisələrinin müqayisəsi konkret ittiham üzərində deyil, diplomatik davranışların qarşılıqlı münasibətlərdə necə qəbul edilməsi üzərində qurulmalıdır.
2024-cü ildə Ərdoğanın Şuşa Zirvəsində iştirak etməməsi Azərbaycanın ev sahibliyi etdiyi toplantının siyasi kontekstində müzakirə olunmuşdu. Həmin gün Türkiyə millisinin Avropa çempionatında mühüm oyununun keçirilməsi futbol amilini ön plana çıxarırdı. Türkiyə cəmiyyətində milli komandaya maraq və idmanın ictimai əhəmiyyəti nəzərə alındıqda, bu seçimin daxili auditoriya baxımından da müəyyən simvolik çəkisi var idi.
2026-cı ildə Əliyevin Türkiyədəki Zirvə görüşündə iştirak etməməsi və Bakıda FIFA U-15 turnirinin final tədbirinə qatılması ilə bağlı məlumatlar isə müqayisənin digər tərəfini yaradır. Burada da futbol tədbiri ilə beynəlxalq siyasi toplantı eyni gündəmin iki fərqli istiqaməti kimi görünür. Ancaq iki hadisə arasında səbəb-nəticə əlaqəsinin olduğunu, yaxud Azərbaycan tərəfinin 2024-cü ildəki qərara cavab vermək niyyəti daşıdığını təsdiqləyən sübut olmadan belə nəticə çıxarmaq düzgün olmaz.
Qarşılıqlılıq diplomatiyanın əsas prinsiplərindən biridir
Şuşadan bu günə qədər olan təcrübə bir məqamı aydın göstərir: tərəflər öz proqramlarına uyğun qərarlar verir, əməkdaşlığı müxtəlif səviyyələrdə davam etdirirlər. Bu münasibətlərin sağlamlığı həmin qərarlara göstərilən qarşılıqlı anlayışda da ifadə olunur.
Diplomatiyada qarşılıqlılıq yaddaşı, ardıcıllığı və bərabər münasibəti tələb edir. Bu prinsip tərəflərin hər bir addımını mexaniki şəkildə təkrarlaması və ya əvvəlki qərarlara mütləq eyni formada cavab verməsi demək deyil. Əksinə, qarşılıqlılıq tərəflərin bir-birinin siyasi həssaslıqlarını nəzərə alması, qərarlarının tərəfdaşda yarada biləcəyi təsiri anlaması və münasibətləri uzunmüddətli maraqlar əsasında idarə etməsi deməkdir.
Azərbaycan-Türkiyə əlaqələrinin möhkəmliyi də tərəflərin bir-birinin gündəliyinə eyni diqqət və hörmətlə yanaşması ilə daha da güclənir. Bu baxımdan, hər iki hadisə diplomatik qarşılıqlılığın mahiyyəti barədə düşünmək üçün əsas yaradır. Bir tərəfin müəyyən tədbirdə iştirak etməməsi digər tərəfə avtomatik olaraq eyni addımı atmaq öhdəliyi yaratmır. Lakin strateji münasibətlərdə qarşılıqlı diqqətin və simvolik jestlərin necə qiymətləndirildiyi vacib olaraq qalır.
Ərdoğanın Türkiyə millisinin oyununu izləməsi milli komandanın ictimai əhəmiyyətini ön plana çıxarırdı. Əliyevin FIFA U-15 turnirinin final tədbirində iştirakı isə Azərbaycanın beynəlxalq futbol tədbirlərinə ev sahibliyi etmək imkanlarını nümayiş etdirmək baxımından əhəmiyyətli ola bilər. Bu iki nümunədə futbol siyasi gündəmlə kəsişir, lakin onun diplomatik toplantını əvəz edib-etməməsi barədə qəti hökm vermək üçün qərarların kontekstini nəzərə almaq lazımdır.
Eyni zamanda, idman tədbirlərinin diplomatik əhəmiyyəti onların beynəlxalq görünürlük yaratması ilə məhdudlaşmır. Belə tədbirlər ölkələr arasında ictimai əlaqələri genişləndirə, gənclər və idman təşkilatları arasında əməkdaşlığı inkişaf etdirə bilər. Buna görə də futbolu diplomatiyanın rəqibi kimi deyil, dövlətlərin beynəlxalq münasibətlərində əlavə təsir və ünsiyyət vasitəsi kimi qiymətləndirmək daha məqsədəuyğundur.
Azərbaycan və Türkiyə münasibətləri siyasi, iqtisadi, hərbi, enerji və humanitar sahələrdə geniş əməkdaşlığa əsaslanır. Bu əlaqələrin strateji xarakteri ayrı-ayrı tədbirlərdə iştirak məsələsindən daha böyükdür. Məhz buna görə də hər iki hadisəni ikitərəfli münasibətlərin ümumi vəziyyətinə dair qəti hökm kimi təqdim etmək düzgün olmaz.
Bununla belə, strateji müttəfiqlik yalnız rəsmi bəyanatlarla və ortaq maraqların mövcudluğu ilə məhdudlaşmır. Bu münasibətlər qarşılıqlı etimad, siyasi həssaslıq, ardıcıllıq və tərəfdaşın mövqeyini anlamaq bacarığı ilə də möhkəmlənir. Diplomatik münasibətlərdə simvolik addımların əhəmiyyəti də məhz buradan irəli gəlir.
Şuşada 2024-cü ildə baş verən hadisə ilə 2026-cı ildə Bakı ətrafında gündəmə gələn vəziyyət arasında diqqətçəkən paralel var. Hər iki halda dövlət başçısının beynəlxalq siyasi toplantıda iştirak etməməsi və futbol tədbirinin ön plana çıxması ictimai müzakirələr üçün əsas yaradıb. Lakin bu oxşarlığı siyasi qarşılıq, diplomatik narazılıq və ya münasibətlərdə gərginliyin sübutu kimi təqdim etmək üçün kifayət qədər əsas yoxdur.
Şuşadan bu günə qədər olan təcrübə bir məqamı aydın göstərir: tərəflər öz proqramlarına uyğun qərarlar verir, əməkdaşlığı müxtəlif səviyyələrdə davam etdirirlər. Bu münasibətlərin sağlamlığı həmin qərarlara göstərilən qarşılıqlı anlayışda da ifadə olunur.
Diplomatiyada qarşılıqlılıq yaddaşı, ardıcıllığı və bərabər münasibəti tələb edir. Azərbaycan-Türkiyə əlaqələrinin möhkəmliyi də tərəflərin bir-birinin gündəliyinə eyni diqqət və hörmətlə yanaşması ilə daha da güclənir. Çünki strateji müttəfiqlik hər bir addımın eynilə təkrarlanmasını deyil, qarşılıqlı etimadın və həssaslığın qorunmasını tələb edir.
Nəticə etibarilə, bu hadisələrin əsl siyasi əhəmiyyəti kimin hansı tədbirə qatılması ilə bağlı mübahisədən daha genişdir. Əsas məsələ Azərbaycan və Türkiyənin bir-birinin qərarlarını necə dəyərləndirməsi, fərqli prioritetləri necə uzlaşdırması və uzunmüddətli əməkdaşlığı hansı prinsiplər əsasında davam etdirməsidir. İki ölkə arasındakı münasibətlərin davamlılığı da məhz qarşılıqlı hörmətin, açıq dialoqun və diplomatik ardıcıllığın qorunmasından asılıdır.
Altay Qorxmaz
