20 sentyabr Azərbaycanın yaxın tarixində dövlətçilik baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyan günlərdən biridir. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 19 sentyabr 2024-cü il tarixli Sərəncamı ilə hər il sentyabrın 20-si ölkəmizdə Dövlət Suverenliyi Günü kimi qeyd edilir.
Bu əlamətdar gün 2023-cü ilin sentyabrında Azərbaycanın Qarabağ iqtisadi rayonunda həyata keçirilmiş lokal xarakterli antiterror tədbirlərinin nəticələri ilə bağlıdır. Həmin tədbirlər nəticəsində Azərbaycan Respublikasının konstitusiya quruluşu bərpa edilib və dövlət suverenliyinin ölkənin bütün ərazisində təmin olunması üçün mühüm mərhələ başa çatıb.
2023-cü il sentyabrın 19-da Qarabağ iqtisadi rayonunda törədilən genişmiqyaslı təxribatların qarşısının alınması və həmin ərazilərdə konstitusiya quruluşunun bərpası məqsədilə antiterror tədbirlərinə başlanılıb. Təxminən 23 saat 43 dəqiqə davam edən tədbirlər sentyabrın 20-də başa çatıb.
Bu proses Azərbaycanın dövlətçilik tarixində yeni mərhələnin başlanğıcı kimi yadda qaldı. Nəticədə Azərbaycan Respublikasının dövlət hakimiyyətinin hüquqi-siyasi təsir dairəsi ölkənin bütün ərazisini əhatə etdi və dövlət bayrağımız suverenliyimizin bərqərar olduğu bütün ərazilərdə dalğalanmağa başladı.
Dövlət suverenliyi hər bir dövlətin müstəqil mövcudluğunun fundamental əsaslarından biridir. Suverenlik dövlətin öz ərazisində ali hakimiyyətə malik olması, daxili və xarici siyasətini müstəqil şəkildə müəyyənləşdirməsi, milli maraqlarını beynəlxalq münasibətlər sistemində sərbəst müdafiə etməsi anlamına gəlir.
Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasında da dövlət müstəqilliyinin, suverenliyin və ərazi bütövlüyünün qorunması dövlətin əsas məqsədləri sırasında təsbit olunub. Konstitusiyanın 2-ci maddəsinə əsasən, Azərbaycan xalqının sərbəst və müstəqil şəkildə öz müqəddəratını həll etmək və idarəetmə formasını müəyyən etmək suveren hüququdur.
Azərbaycanın dövlət suverenliyinin bərpası uzun və mürəkkəb tarixi prosesin nəticəsidir. 1990-cı illərin əvvəllərində Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi nəticəsində Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazilərinin işğal olunması həmin ərazilərdə dövlət suverenliyinin faktiki həyata keçirilməsinə imkan verməmişdi.
İşğal dövründə yaşayış məntəqələri dağıdılıb, yüz minlərlə insan doğma torpaqlarından məcburi köçkün vəziyyətinə düşüb. Bu vəziyyət ərazi bütövlüyünün və suverenliyin bərpasını Azərbaycan dövlətinin qarşısında duran əsas milli məqsədlərdən birinə çevirib.
2020-ci ildə baş vermiş Vətən müharibəsi Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində həlledici mərhələ oldu. 44 günlük müharibənin nəticəsində Azərbaycanın bir sıra əraziləri işğaldan azad edildi və ərazi bütövlüyünün bərpası prosesində mühüm nəticələr əldə olundu.
Lakin dövlət suverenliyinin ölkənin bütün ərazisində tam təmin olunması prosesi 2023-cü ilin sentyabrında başa çatdı. Beləliklə, Azərbaycan dövlətçiliyi tarixində mühüm bir mərhələ tamamlandı.
Dövlət Suverenliyi Günü yalnız tarixi hadisənin ildönümü kimi deyil, həm də dövlətçilik, milli birlik, hüquqi dövlət və konstitusiya prinsiplərinin əhəmiyyətini xatırladan bir tarix kimi mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Suverenliyin qorunması yalnız hərbi gücdən asılı deyil. Bunun üçün güclü dövlət institutları, qanunun aliliyi, iqtisadi inkişaf, milli həmrəylik və vətəndaş məsuliyyəti də mühüm amillərdir. Dövlətin suverenliyi onun siyasi, hüquqi, iqtisadi və institusional dayanıqlılığı ilə birbaşa bağlıdır.
Dövlət Suverenliyi Gününün təsis edilməsi gələcək nəsillərin tarixi yaddaşının formalaşdırılması baxımından da əhəmiyyətlidir. Bu tarix gənc nəslə dövlət müstəqilliyinin və suverenliyin tarixi dəyərini aşılamaq, dövlətçilik ənənələrinə hörməti gücləndirmək üçün mühüm imkan yaradır.
2025-ci ilin Azərbaycan Respublikasında "Konstitusiya və Suverenlik İli” elan edilməsi də bu baxımdan diqqətəlayiq hadisədir. İl çərçivəsində Konstitusiya və dövlət suverenliyi ilə bağlı müxtəlif tədbirlərin keçirilməsi nəzərdə tutulub.
Bu gün Azərbaycan öz suverenliyini bütün ərazisində təmin etmiş dövlət kimi beynəlxalq münasibətlər sistemində fəaliyyət göstərir. Dövlət Suverenliyi Günü isə ölkəmizin dövlətçilik tarixində mühüm mərhələnin rəmzi olmaqla yanaşı, gələcək nəsillərə müstəqilliyin və suverenliyin qorunmasının vacibliyini xatırladan əlamətdar tarixdir.
Bu tarix Azərbaycan xalqının uzun illər ərzində dövlət müstəqilliyi, ərazi bütövlüyü və suverenlik uğrunda apardığı mübarizənin mühüm səhifələrindən biri kimi yadda qalacaq.
Natəvan Əsədova
Riyaziyyat üzrə fəlsəfə doktoru
