Səhm bazarı iqtisadiyyatın kapitala çıxış mexanizmini formalaşdıran əsas institutlardan biridir. Bu bazarlar həm vətəndaşların əlavə gəlir əldə etməsi, həm də bizneslərin maliyyələşməsi baxımından strateji rol oynayır. Analitik qiymətləndirmə göstərir ki, düzgün tənzimlənmiş və şəffaf kapital bazarı iqtisadi artımın mühərrikinə çevrilir. Bu mənada Azərbaycan kapital bazarının mövcud inkişaf tendensiyaları, qlobal bazarların təqdim etdiyi imkanlar maraq doğurur.
Araşdırmalar göstərir ki, son illərdə Azərbaycanda fiziki şəxslərin səhm və istiqrazlara marağı artmaqdadır. Broker şirkətlərinə müraciət edən fərdi investorların sayındakı artım bunun əyani sübutudur. Müxtəlif yerli şirkətlərin istiqraz emissiyaları qısa müddətdə tam satılır. Bu, həm investor tərəfdən tələbin artdığını, həm də şirkətlərin kapital bazarını alternativ maliyyələşmə aləti kimi seçdiyini göstərir.
Yerli şirkətlər son illərdə öz kapitallarını artırmaq və uzunmüddətli maliyyə sabitliyi yaratmaq üçün emissiyaya üstünlük verir. Azərbaycanda müxtəlif holdinqlərin istiqraz buraxılışları şirkətlərə bank kreditlərindən daha aşağı xərc və daha uzun müddətli maliyyələşmə təmin edib. KOB-lar üçün sadələşdirilmiş listinq mexanizmləri onların bazara daxil olmasını asanlaşdırıb. Yeni açıqlama tələbləri, investor hüquqlarının qorunması və Mərkəzi Bankın nəzarət mexanizmlərinin güclənməsi bazarın davamlılığını təmin edir.
Şəffaflıq artdıqca həm yerli, həm də xarici investorlar üçün risk səviyyəsi azalır. Bu isə uzunmüddətli kapital axınını stimullaşdırır.
Qlobal bazarların üstünlüyü isə böyük həcm, yüksək likvidlik və daha geniş investisiya seçimi təqdim etməsidir. Nümunə üçün qeyd edə bilərik ki, ABŞ-da S&P 500 indeksinə daxil olan şirkətlər son 30 ildə orta illik 10% gəlir göstərib. NASDAQ texnoloji şirkətlərin sürətli böyüməsi ilə kiçik investorlar üçün də innovasiya sektoruna çıxış yaradıb. Belə olan halda qlobal bazarlar yeni texnoloji dalğalardan faydalanmaq üçün ən əlverişli məkandır. Bundan faydalanan süni intellekt, biotexnologiya, yaşıl enerji şirkətləri qlobal səviyyədə sürətli kapital cəlb edir. Bu şirkətlərə erkən mərhələdə sərmayə qoyan investorlar, adətən uzunmüddətli yüksək gəlir əldə edirlər. Ənənəvi inkişaf etmiş bazarlara alternativ olaraq Cənub-Şərqi Asiya, Latın Amerikası bazarları daha yüksək risk-mükafat nisbəti təqdim edir.
Məsələn, Hindistan və Vyetnam bazarları son illərdə orta dünya göstəricilərini üstələyən fond bazarı gəlirləri nümayiş etdirib. Bu bazarlara diversifikasiya ölkələrin makroiqtisadi inkişafına paralel olaraq kapitalın daha sürətli artımını təmin edir.
Analizlər də göstərir ki, səhm bazarı bank depozitlərindən fərqli olaraq uzunmüddətli dövrdə daha yüksək gəlir potensialı yaradır. Məsələn, investor 1000 manatlıq portfel formalaşdıraraq həm yerli istiqrazlardan sabit gəlir, həm də qlobal aksiyalardan kapital artımı əldə edə bilər. Səhm və istiqraz emissiyaları şirkətləri bank krediti asılılığından qurtarır. Yerli şirkətlərin kapital bazarında buraxdığı istiqrazlar onlara 3–5 il müddətində nisbətən aşağı faizlə sabit və planlaşdırıla bilən maliyyə vəsaiti təmin edib. Listinq şirkətin korporativ idarəetmə mədəniyyətini yaxşılaşdırır, bu isə onun bazar dəyərini artırır. Yaxşı hesabatlı və şəffaf şirkətlərə qlobal investisiya fondlarının marağı daha yüksək olur. Analiz göstərir ki, kapital bazarı həm ölkələr, həm şirkətlər, həm də fərdi investorlar üçün iqtisadi inkişafın əsas açarlarından biridir. Yerli bazar hüquqi və institusional təkmilləşmə mərhələsindədir və bu, yeni investorlar üçün unikal başlanğıc imkanları yaradır. Qlobal bazarlar isə diversifikasiya və yüksək likvidlik hesabına sərvətin daha sürətli artımına şərait yaradır. Kapital bazarından kənarda qalmaq, əslində, qlobal iqtisadi trendlərin fövqündən kənarda qalmaq deməkdir. Gələcək iqtisadi azadlıq və biznesin böyüməsi məhz bu bazarlara inteqrasiya ilə mümkün olur.
Amma investisiya fəaliyyəti fərdləri iqtisadi prosesləri daha dərindən anlamağa sövq edir, bu isə ümumi maliyyə savadlılığını artırmağı tələb edir.
Çinarə Ağayeva,
Biznes məsləhətçi
