Qərbi Azərbaycanda azərbaycanlılara məxsus tarixi-mədəni irsin taleyi uzun illərdir narahatlıq doğuran məsələlərdən biridir. Həmin ərazilərdə yerləşən bir sıra tarixi abidələrin ermənilər tərəfindən dağıdıldığı, vandalizmə məruz qoyulduğu və ya ilkin görkəminin dəyişdirildiyi bildirilir. Bu faktların sənədləşdirilməsi, tarixi həqiqətlərin beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılması və abidələrimizin qorunması xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Bəs bu gün Qərbi Azərbaycandakı tarixi abidələrimizin vəziyyəti necədir? Onların erməni vandalizmindən qorunması və beynəlxalq səviyyədə tanıdılması üçün hansı addımlar atılmalıdır?
Mövzu ilə bağlı AZXEBER.COM-a açıqlamasında tarixçi alim Səbuhi Hüseynov bildirib ki, Ermənistan ərazisində 750-yə yaxın qəbiristanlıq, 300-dən çox məscid, həmçinin çoxlu sayda türbə, pir və ocaq mövcud olub:
"Bu məscidlər arasında günümüzə qədər gəlib çatan ən möhtəşəm abidəmiz İrəvan şəhərində yerləşən və əvvəllər Cami məscidi, sonralar isə daha çox Göy məscid adı ilə tanınan abidədir. Digər bir məscid isə Təpəbaşı məscididir. Lakin həmin məscid məhv olmaqla üz-üzədir. bu abidələrlə bağlı xüsusi monitorinq aparılır və tədqiqatlar çoxcildlik "Qərbi Azərbaycan İrsi" tədqiqat seriyasında nəşr olunur. 2025-ci ildə təqdim edilən birinci cilddə 201 müsəlman qəbiristanlığının məhv edilməsi və dağıdılması faktları sənədləşdirilmişdir. Yaxın zamanlarda işıq üzü görəcək II cilddə isə 734 qəbiristanlıqdan daha 200-nün məhv edilmə sübutları təqdim olunacaqdır. Ermənistan ərazisində abidələrin kompleks təhlili zamanı Ermənistan tərəfinin Azərbaycan mədəni irsinə qarşı bir neçə fərqli yanaşma sərgilədiyini görürük. İlk növbədə, müsəlman abidələri məhv edilir və onların torpaq sahələrinin təyinatı dəyişdirilərək müxtəlif məqsədlər üçün istifadə olunur”.
Alim əlavə edib ki, sovet dövründən beynəlxalq tədqiqatlarda tanınan bəzi abidələri məhv etmək mümkün olmadıqda, onlar mənimsənilir:
"Cami (Göy) məscidinin "Fars məscidi" kimi təqdim edilməsi və İrəvan yaxınlığındakı Cəfərabad kəndində yerləşən müsəlman türbəsi buna əyani nümunədir. Digər üsul isə özününküləşdirmədir. Müsəlman abidələrini dini fərqliliklər səbəbindən birbaşa erməniləşdirə bilmədikləri üçün bu ərazidə Azərbaycan xalqına məxsus abidələr sadəcə iki üsuldan istifadə edilir. Lakin Azərbaycan mədəni irsi olan xristian Alban mədəni irs nümunələrini erməniləşdirməyə üstünlük verirlər. Bu üsulla Ermənistam ərazisinin əsasən şərq hissəsinə düşən bütün alban kilsələri erməniləşdirilərək dünya ictimaiyyətinə təqdim edilir. Həmin abidələrin qorunmasının ilk yolu bu abidələrin Azərbaycan xalqına məxsus olmasını elmi üsullarla işləyərək nəşr edilməli və beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılmalıdır. Beynəlxalq səviyyədə tanıdılmanın əsas birinci mərhələsi bu abidələrin elmi dövriyyəyə gətirilməsidir”.
Aynur Babazadə
