Payız fəslinin gəlişi ilə insanların gündəlik davranışlarında və psixoloji vəziyyətlərində müəyyən dəyişikliklər müşahidə olunur. Bu dövrdə bəzi insanlar özlərini daha sakit və qapalı hiss edir, eyni zamanda əhval-ruhiyyənin aşağı düşməsi və psixoloji gərginliyin artması halları da müşahidə edilir.
Psixoloq Aynur İsgəndərova AZXEBER.COM-a açıqlamasında deyib ki, payız fəslinin özü avtomatik olaraq insanın psixoloji vəziyyətini pisləşdirən faktor deyil:
"Payız fəslinin gəlişi bəzi insanlarda emosional vəziyyət, enerji səviyyəsi, yuxu rejimi və gündəlik fəaliyyətə motivasiya baxımından müəyyən dəyişikliklərlə müşayiət oluna bilər. Lakin burada vacib məqam ondan ibarətdir ki, payızın özü avtomatik olaraq insanın psixoloji vəziyyətini pisləşdirən faktor deyil. Daha doğru yanaşma mövsümi dəyişikliklərin insanın bioloji ritmləri, psixoloji adaptasiyası və sosial həyat tərzi ilə qarşılıqlı əlaqəsini nəzərə almaqdır.
İlk növbədə, payız aylarında gün işığının müddətinin azalması mühüm amillərdən biridir. İnsan orqanizminin bioloji ritmləri işıq-qaranlıq dövrü ilə sıx əlaqəlidir. Gün işığının azalması yuxu-oyanıqlıq ritminə və melatonin kimi hormonların ifraz dinamikasına təsir göstərə bilər. Eyni zamanda, işıqlandırma şəraiti əhval-ruhiyyənin tənzimlənməsində rol oynayan neyrobioloji proseslərlə də əlaqəlidir. Bu səbəbdən bəzi insanlarda payız-qış dövründə yuxululuq, enerjinin azalması, diqqətin zəifləməsi, motivasiyanın aşağı düşməsi və ümumi yorğunluq hissi yarana bilər”.
Psixoloq qeyd edib ki, digər mühüm faktor insanın mövsümi dəyişikliklərə psixoloji və davranış baxımından adaptasiyasıdır:
"Digər mühüm faktor insanın mövsümi dəyişikliklərə psixoloji və davranış baxımından adaptasiyasıdır. Yay aylarında insanlar adətən daha çox açıq havada olur, gün işığından daha çox faydalanır, sosial münasibətlərə və fiziki fəaliyyətə daha çox vaxt ayıra bilirlər. Payızın gəlməsi ilə isə gündəlik rejim dəyişir: iş və təhsil prosesi intensivləşir, məzuniyyət və istirahət dövrü başa çatır, açıq havada keçirilən vaxt azalır. Bu dəyişikliklər bəzi insanlarda stressin və psixoloji yüklənmənin artmasına səbəb ola bilər. Burada "yaydan payıza keçid”i yalnız hava dəyişikliyi kimi deyil, həm də həyat ritminin dəyişməsi kimi qiymətləndirmək lazımdır. Məsələn, tələbələr üçün yeni tədris ilinin başlaması, valideynlər üçün uşaqların məktəb rejiminə qayıtması, çalışan insanlar üçün məzuniyyətdən sonra intensiv iş qrafikinə keçid müəyyən adaptasiya yükü yarada bilər. Bu yük əvvəlcədən mövcud olan stress faktorları ilə üst-üstə düşdükdə insan özünü daha yorğun və emosional baxımdan həssas hiss edə bilər”.
O deyib ki, bəzi insanlar üçün payız fəsli daha sakit, strukturlaşdırılmış və məhsuldar dövr kimi də yaşana bilər:
"Digər tərəfdən, insanların mövsümi dəyişikliklərə reaksiyası eyni deyil. Fərdi xüsusiyyətlər, həyat tərzi, yuxu rejimi, sosial dəstək, fiziki aktivlik, gündəlik stress səviyyəsi və əvvəlki psixoloji təcrübələr bu reaksiyanın necə formalaşmasına təsir göstərə bilər. Ona görə də "payızda insanların psixoloji vəziyyəti pisləşir” fikrini universal qanun kimi qəbul etmək düzgün olmaz. Bəzi insanlar üçün payız əksinə, daha sakit, strukturlaşdırılmış və məhsuldar dövr kimi də yaşana bilər. Burada mövsümi əhval dəyişiklikləri ilə klinik psixoloji problemləri də bir-birindən fərqləndirmək lazımdır. Payızın gəlməsi ilə bir neçə gün və ya müəyyən müddət ərzində özünü daha yorğun hiss etmək, enerjinin azalması və ya əhvalın bir qədər aşağı olması mütləq depressiya demək deyil.
Lakin kədər və ümidsizlik hissinin davamlı olması, əvvəllər zövq verən fəaliyyətlərə marağın azalması, yuxu və iştahda nəzərəçarpacaq dəyişikliklər, sosial təcrid, konsentrasiyanın ciddi şəkildə zəifləməsi və gündəlik funksionallığın pozulması artıq daha ciddi diqqət tələb edən əlamətlərdir.
Bəzi insanlarda mövsümlə əlaqəli depressiv simptomlar təkrarlana bilər. Psixologiya və psixiatriyada bu vəziyyət mövsümi affektiv pozuntu (Seasonal Affective Disorder - SAD) çərçivəsində öyrənilir. Lakin hər payızda əhvalın aşağı düşməsini bu pozuntu ilə əlaqələndirmək olmaz. Diaqnoz yalnız simptomların xarakteri, davamlılığı, təkrarlanması və insanın gündəlik həyatına təsiri nəzərə alınmaqla mütəxəssis tərəfindən qiymətləndirilməlidir”.
"Burada ən vacib məqam insanın özündə baş verən dəyişiklikləri müşahidə etməsidir. Mövsüm dəyişdikcə yuxu rejiminə, fiziki aktivliyə, sosial münasibətlərə və gündəlik iş yükünə diqqət yetirmək faydalıdır. Gün ərzində təbii işıqdan mümkün qədər istifadə etmək, müntəzəm fiziki aktivliyi qorumaq, yuxu rejimini stabilləşdirmək, sosial əlaqələri davam etdirmək və gündəlik fəaliyyətə struktur vermək psixoloji rifahın qorunmasına kömək edə bilər.
Nəticə olaraq, payızın insan psixologiyasına təsirini yalnız "kədərli hava” və ya "mövsümün dəyişməsi” ilə izah etmək kifayət deyil. Burada bioloji ritmlər, işıq məruz qalması, yuxu, davranış dəyişiklikləri, sosial həyat və fərdi psixoloji xüsusiyyətlər bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqədədir. Bu səbəbdən payız dövründə müşahidə olunan müəyyən sakitlik və ya enerji azalması bəzi insanlar üçün normal adaptasiya reaksiyası ola bilər. Əsas məsələ bu dəyişikliklərin nə qədər davam etməsi və insanın gündəlik fəaliyyətinə nə dərəcədə təsir göstərməsidir”,-deyə psixoloq bildirib.
Şahanə Ziyad
