Bakının tarixi yalnız küçələrində, qədim tikililərində və qala divarlarında deyil, yerin altında da gizlənir.
İçərişəhərdə aşkarlanan gizli keçidlər, orta əsrlərə aid yeraltı hamamlar, qədim su anbarları və vaxtilə şəhərin müdafiəsi üçün istifadə edildiyi ehtimal olunan tunellər paytaxtın az öyrənilən tərəflərindən xəbər verir.
AZXEBER.COM paytaxtın yeraltı tarixini araşdırıb.
İçərişəhərdən Qız Qalasına uzanan sirli keçidlər
Bakının yeraltı keçidləri ilə bağlı ən çox diqqət çəkən məkanlardan biri İçərişəhərdir. Tarixi mənbələrə və arxeoloji araşdırmalara görə, burada müxtəlif dövrlərə aid yeraltı yollar mövcud olub. Onların bir qisminin şəhərin müdafiəsi, təhlükə zamanı insanların hərəkəti və su təchizatı ilə əlaqəli olduğu ehtimal edilir.
1982-ci ildə İçərişəhərin şərq hissəsində aparılan genişmiqyaslı arxeoloji qazıntılar zamanı yeraltı keçid aşkar edilib. Keçidin Şamaxı darvazasından Salyan darvazası istiqamətinə uzanan tarixi yol xətti ilə əlaqəli olduğu müəyyənləşdirilib. Onun Multanı karvansarasının altından keçərək Qız Qalası yaxınlığına çatdığı bildirilir.
Bununla belə, Qız Qalası ilə Şirvanşahlar Sarayı arasında birbaşa yeraltı keçidin mövcudluğu barədə məlumatları ehtiyatla qiymətləndirmək lazımdır. Bu istiqamətdə tarixi ehtimallar olsa da, bütün keçidlərin vahid şəbəkə təşkil etdiyi təsdiqlənmiş fakt deyil.
Şəhərin altında əsrlərlə gizlənən hamam
Bakının yeraltı tarixinin digər maraqlı nümunəsi İçərişəhərdə aşkarlanan orta əsr hamamlarıdır.
İçərişəhər Dövlət Tarix-Memarlıq Qoruğu İdarəsinin məlumatına görə, Böyük Qala küçəsi 50 ünvanında XVII əsrə aid yeraltı hamamın qalıqları 2016-cı ildə aşkar edilib. 2016–2017-ci illərdə aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı tikilinin əsas hissəsi torpaq və tullantılardan təmizlənib, memarlıq quruluşu müəyyənləşdirilib. 2018-ci ildə isə bərpa və konservasiya işləri həyata keçirilib.
Bu hamamın yerin altında inşa edilməsi təsadüfi olmayıb. İlkin araşdırmalara görə, belə tikililər temperaturun nisbətən sabit saxlanılması məqsədilə yer səviyyəsindən aşağıda qurulurdu.
Tarixi məlumatlarda qeyd olunur ki, İçərişəhərə gələn tacirlər və səyyahlar qala girişində gömrük nəzarətindən keçdikdən sonra sanitariya qaydalarına uyğun olaraq hamama yönləndirilirdilər. Bu fakt qədim Bakıda yeraltı tikililərin yalnız müdafiə deyil, gündəlik həyat və ticarət baxımından da əhəmiyyət daşıdığını göstərir.
Bakının qədim su sistemi də yerin altında olub
Yeraltı Bakının ən vacib hissələrindən biri də qədim su təchizatı sistemidir. Müasir su kəmərləri yaranmazdan əvvəl şəhərin əhalisinin suya olan tələbatını ödəmək üçün müxtəlif mühəndis qurğularından istifadə olunurdu.
Tarixi araşdırmalarda İçərişəhərdə qayalara oyulmuş su kanalları, müşahidə quyuları və günbəzli su anbarlarının mövcudluğu qeyd edilir. Bu sistemlərin əsrlər ərzində formalaşdığı, xüsusilə XI–XIII əsrlərdə fəaliyyət göstərdiyi, XIV–XV əsrlərdə isə təkmilləşdirildiyi bildirilir.
Şirvanşahlar Sarayı kompleksində də yeraltı su anbarı mövcuddur. Tarixi mənbələrdə onun 34 pilləli quruluşu qeyd edilir. Belə qurğular suyun toplanması və saxlanması baxımından şəhərin həyatında mühüm rol oynayıb.
Bu faktlar göstərir ki, Bakının yeraltı infrastrukturu yalnız gizli yollarla məhdudlaşmayıb. Su ehtiyatlarının qorunması və əhalinin gündəlik ehtiyaclarının ödənilməsi üçün də mürəkkəb sistemlər yaradılıb.
Filarmoniya bağının altında hansı keçid aşkarlanıb?
Bakının yeraltı tarixi yalnız İçərişəhərlə məhdudlaşmır. Filarmoniya bağı ərazisində aparılan yenidənqurma işləri zamanı da yeraltı keçid aşkar edilib.
Visions of Azerbaijan nəşrində arxeoloq Kamil İbrahimovun araşdırmasına əsaslanan məlumata görə, keçidin ilkin öyrənilməsi zamanı təxminən 150–250 metr uzunluğunda hissəsi tədqiq edilib. Tunel əvvəlcə yol istiqamətinə, daha sonra isə dənizə doğru uzanırdı. XIX əsrdə onunla əlaqələndirilən kanalizasiya çıxışlarının olduğu da qeyd edilib.
Araşdırmada keçidin ilkin olaraq İçərişəhərin su təchizatı ilə bağlı istifadə edildiyi ehtimalı irəli sürülüb. Sonrakı dövrlərdə isə onun funksiyasının dəyişərək kanalizasiya sisteminin bir hissəsinə çevrilməsi mümkün sayılıb.
Bakının altında onlarla kilometr tunel var?
Bakının yeraltı keçidləri ilə bağlı ən çox maraq doğuran iddialardan biri onların ümumi uzunluğu ilə əlaqədardır. Azərbaycan Respublikasının UNESCO üzrə Milli Komissiyasının İçərişəhər haqqında məlumatında şəhərin altında on kilometrlərlə uzanan yeraltı keçidlərin mövcudluğuna dair qeyd yer alır.
Mövcud arxeoloji məlumatlar İçərişəhərdə müxtəlif dövrlərə aid yeraltı tikililərin və keçidlərin olduğunu təsdiqləyir. Ancaq onların hamısının bir-birinə bağlanması, hansı hissələrinin bu günədək salamat qalması və ümumi uzunluğu ilə bağlı əlavə araşdırmalara ehtiyac var.
Bakının yeraltı dünyası şəhərin tarixinin mühüm, lakin hər kəsə məlum olmayan hissəsidir. İçərişəhərdəki keçidlər, qədim hamamlar, su anbarları və Filarmoniya bağı ərazisində aşkarlanan tunel müxtəlif dövrlərdə şəhərin necə qurulduğu və insanların hansı şəraitdə yaşadığı barədə məlumat verir.
Bu tikililərin bəziləri arxeoloji araşdırmalar nəticəsində üzə çıxarılıb, bəziləri isə tarixi mənbələrdə təsvir olunur. Bununla yanaşı, yeraltı keçidlər haqqında yayılan bütün məlumatları təsdiqlənmiş fakt kimi qəbul etmək olmaz.
Fəridə Əsədzadə
