Rusiya Prezidenti Vladimir Putin, ABŞ Prezidenti Donald Tramp və Çin lideri Si Cinpinin beynəlxalq təhlükəsizlik və strateji sabitliklə bağlı birgə Bəyannamə imzalaması dünya siyasətində yeni geosiyasi müzakirələrə səbəb olub.
Sənəddə BMT-nin islahatı, enerji təhlükəsizliyi, dövlətlərin suverenliyi və nüvə risklərinin azaldılması kimi məsələlər əksini tapıb. Dünyanın üç böyük gücünün eyni sənəd ətrafında razılığa gəlməsi beynəlxalq münasibətlərdə yeni əməkdaşlıq imkanları ilə yanaşı, mövcud güc balansının dəyişməsi ehtimalını da gündəmə gətirib.
Mövzu ilə bağlı AZXEBER.COM-a danışan politoloq Tural İsmayılov bildirib ki, bu bəyannamə böyük dövlətlərin qlobal təhlükəsizlik məsələlərində ortaq mövqe formalaşdırmaq cəhdidir:
"Putin, Tramp və Si Cinpinin imzaladığı birgə Sülh Bəyannaməsini dünya siyasətində güc balansının dəyişməsi və beynəlxalq münasibətlər sisteminin yenidən formalaşması baxımından qiymətləndirmək lazımdır. Burada əsas məsələ üç liderin eyni sənədə imza atması deyil, dünyanın üç böyük güc mərkəzinin qlobal təhlükəsizlik və gələcək beynəlxalq münasibətlər sistemi ilə bağlı ortaq siyasi mövqe ortaya qoymasıdır. ABŞ, Rusiya və Çin arasında ciddi strateji rəqabət mövcuddur. Buna baxmayaraq, tərəflərin nüvə təhlükəsizliyi, enerji təminatı və beynəlxalq institutların gələcəyi kimi məsələlərdə dialoqa hazır olduqlarını nümayiş etdirməsi diqqətçəkən məqamdır. Bu, rəqabətin aradan qalxması deyil, böyük dövlətlərin müəyyən məsələlərdə qarşıdurmanı idarə etmək və ortaq maraqlar əsasında fəaliyyət göstərmək cəhdidir".
Politoloqun sözlərinə görə, bəyannamədə BMT-nin islahatı və nüvə risklərinin azaldılması ilə bağlı müddəalar xüsusi əhəmiyyət daşıyır:
"Xüsusilə BMT-nin islahatı məsələsi diqqətə layiqdir. Çünki ABŞ, Rusiya və Çin Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvləri olmaqla yanaşı, beynəlxalq siyasətin əsas qərarverici gücləri hesab olunurlar. Bu dövlətlərin BMT-nin gələcəyi ilə bağlı ortaq mövqe ortaya qoyması təşkilatın fəaliyyətində mümkün dəyişikliklərə zəmin yarada bilər. Əsas məsələ mövcud beynəlxalq institutların bugünkü siyasi reallıqlara nə dərəcədə uyğunlaşmasıdır. Digər mühüm istiqamət nüvə risklərinin azaldılmasıdır. ABŞ, Rusiya və Çin arasında bu sahədə dialoqun güclənməsi qlobal təhlükəsizlik baxımından vacibdir. Çünki həmin dövlətlər arasında mümkün hərbi qarşıdurma təkcə regional deyil, bütün dünya üçün ciddi təhlükə yarada bilər. Bununla belə, siyasi bəyanatların real silahlanmaya nəzarət mexanizmlərinə çevrilməsi üçün konkret addımlar atılmalıdır. Əks halda, belə sənədlərin praktik təsiri məhdud qala bilər".

Tural İsmayılov qeyd edib ki, üç böyük dövlətin razılaşması digər ölkələrin beynəlxalq siyasətdəki mövqeyinə də təsir göstərə bilər:
"Bu bəyannamənin mümkün geosiyasi nəticələrindən biri böyük dövlətlərin dünya siyasətində qərarverici mövqelərinin daha da güclənməsidir. Bir tərəfdən, ABŞ, Rusiya və Çin arasında koordinasiyanın artması qlobal problemlərin həllinə müsbət təsir göstərə bilər. Digər tərəfdən isə bu prosesdə təmsil olunmayan dövlətlərin maraqlarının arxa plana keçməsi təhlükəsi var. Xüsusilə Avropa İttifaqı, Hindistan, Yaponiya və digər regional güc mərkəzləri bu prosesləri diqqətlə izləyəcəklər. Burada dövlətlərin suverenliyi və ərazi bütövlüyü prinsipləri də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Böyük dövlətlər arasında əldə olunan razılaşmalar digər ölkələrin milli maraqları və beynəlxalq hüquq çərçivəsindəki hüquqları hesabına həyata keçirilməməlidir. Dünya siyasətinin yalnız bir neçə güc mərkəzinin qərarları əsasında formalaşması dayanıqlı beynəlxalq münasibətlər sistemi yaratmayacaq".
Politoloq hesab edir ki, bəyannamənin real əhəmiyyəti onun müddəalarının praktikada nə dərəcədə həyata keçiriləcəyindən asılı olacaq:
"Bu sənədi bütün beynəlxalq münaqişələri həll edəcək yekun sülh razılaşması kimi qiymətləndirmək düzgün deyil. Bəyannamədə Ukrayna və Yaxın Şərq münaqişələrinin konkret həlli mexanizmləri müəyyənləşdirilmir. Eyni zamanda, ABŞ-ın qlobal liderliyindən imtina etməsi, Çinin Vaşinqtonla rəqabətini dayandırması və Rusiyanın Qərblə ziddiyyətlərini aradan qaldırması kimi nəticələrdən danışmaq mümkün deyil. Məncə, burada əsas məqam üç böyük dövlətin rəqabətdən tamamilə imtina etməsi deyil, öz maraqlarını qorumaqla yanaşı, qlobal təhlükəsizliyin müəyyən istiqamətlərində razılaşma əldə etməyin zəruriliyini qəbul etməsidir. Bəyannamənin siyasi çəkisini də bundan sonrakı addımlar müəyyən edəcək. Əgər tərəflər sənəddə əks olunan prinsipləri real əməkdaşlıq mexanizmlərinə çevirə bilsələr, bu, beynəlxalq münasibətlər sistemində müəyyən dəyişikliklərə səbəb ola bilər. Əks halda, sənəd siyasi bəyanat səviyyəsində qalacaq".
Fəridə Əsədzadə











































