Aylıq büdcənin planlaşdırılması yalnız xərcləri azaltmaq deyil, gəliri məqsədlərə uyğun idarə etmək deməkdir. Düzgün hazırlanmış şəxsi büdcə gündəlik ödənişləri vaxtında qarşılamağa, borcları nəzarətdə saxlamağa və gələcək üçün yığım yaratmağa kömək edir. Büdcə olmadıqda isə kiçik və plansız alışlar ayın sonunda ciddi maliyyə çatışmazlığına çevrilə bilər. Buna görə maliyyə planlaması mürəkkəb cədvəllərdən deyil, gəlir və xərcləri aydın şəkildə görməkdən başlamalıdır. Aşağıdakı səkkiz sadə üsul aylıq büdcənizi real imkanlarınıza uyğun qurmağa və pulunuzu daha şüurlu idarə etməyə imkan verəcək.
1. Aylıq xalis gəlirinizi dəqiq hesablayın
Aylıq büdcə planı hazırlayarkən ilk addım istifadənizdə olan real gəliri müəyyənləşdirməkdir. Hesablamaya əməkhaqqının vergilər və digər tutulmalar çıxıldıqdan sonra qalan xalis məbləği daxil edin. Əlavə işdən, kirayədən, frilans layihələrindən və digər mənbələrdən qazandığınız pulları da ayrıca qeyd edin. Gəliriniz hər ay dəyişirsə, büdcəni ən yüksək məbləğə əsasən qurmaq düzgün yanaşma deyil. Belə vəziyyətdə son altı və ya on iki ayın gəlirini toplayıb ayların sayına bölərək orta göstərici hesablaya bilərsiniz. Daha ehtiyatlı büdcə üçün orta göstəricidən bir qədər aşağı məbləği əsas götürmək məqsədəuyğundur. Bonus, hədiyyə və birdəfəlik qazanc kimi qeyri-sabit daxilolmaları daimi gəlir hesab etməyin. Ailə büdcəsi hazırlayırsınızsa, ev təsərrüfatına daxil olan bütün gəlirləri və onların tarixlərini eyni siyahıda göstərin. Gəlirin hesaba köçürüldüyü günləri bilmək ödəniş tarixlərini daha düzgün planlaşdırmağa kömək edir. Dəqiq gəlir hesablaması xərcləmə limitlərinin, qənaət məbləğinin və maliyyə məqsədlərinin real əsas üzərində qurulmasını təmin edir.
2. Bütün xərclərinizi bir ay ərzində izləyin
Pulun hara xərcləndiyini bilmədən effektiv büdcə yaratmaq mümkün deyil. Buna görə ən azı bir ay ərzində etdiyiniz bütün ödənişləri məbləğindən asılı olmayaraq qeydə alın. Əvvəlki xərclərinizi müəyyənləşdirmək üçün elektron qəbzləri yoxlaya və debet kart ilə etdiyiniz ödənişləri mobil bankçılıq tətbiqində görə bilərsiniz. Nağd ödənişləri unutmayın, çünki gündəlik kiçik məbləğlər birlikdə büdcədə nəzərəçarpacaq yer tutur. Xərclərinizi mənzil, kommunal xidmətlər, ərzaq, nəqliyyat, sağlamlıq, təhsil, əyləncə və şəxsi alışlar kimi kateqoriyalara bölün. Hər kateqoriya üzrə ümumi məbləği hesabladıqda maliyyə davranışınız daha aydın görünəcək. Xüsusilə tez-tez təkrarlanan, lakin büdcədə əvvəlcədən nəzərdə tutulmayan ödənişlərə diqqət yetirin. İstifadə etmədiyiniz abunəliklər, plansız çatdırılma sifarişləri və impulsiv alışlar qənaət imkanlarını göstərə bilər. Məqsəd hər xərci problem kimi qiymətləndirmək deyil, pul axınını obyektiv şəkildə anlamaqdır. Davamlı xərc izləmə vərdişi növbəti ay üçün daha dəqiq və tətbiq oluna bilən büdcə limiti müəyyənləşdirməyə şərait yaradır.
3. Sabit və dəyişən xərcləri bir-birindən ayırın
Xərclərin düzgün təsnif edilməsi büdcədə hansı ödənişlərin dəyişdirilə biləcəyini göstərir. Sabit xərclər adətən hər ay eyni və ya yaxın məbləğdə ödənilən öhdəliklərdir. Kirayə, kredit ödənişi, internet paketi və bəzi abunə haqları bu qrupa daxil ola bilər. Dəyişən xərclər isə istifadə səviyyəsinə və şəxsi qərarlara əsasən aydan-aya fərqlənir. Ərzaq, nəqliyyat, geyim, restoran, əyləncə və kommunal ödənişlərin müəyyən hissəsi dəyişən xərc hesab olunur. Büdcədə çatışmazlıq yaranarsa, ilk növbədə dəyişən kateqoriyalardakı seçimləri nəzərdən keçirmək daha praktikdir. Bununla belə, ərzaq və nəqliyyat dəyişən olsa da, onların hamısını ixtisar edilə bilən xərc kimi qəbul etmək olmaz. Hər kateqoriya üçün minimum zəruri məbləği və rahatlıq üçün nəzərdə tutulan əlavə hissəni ayrıca müəyyənləşdirin. Bu yanaşma ehtiyaclarla istəklər arasındakı fərqi daha aydın görməyə imkan verir. Sabit və dəyişən xərclərin ayrılması pul idarəetməsini asanlaşdırır və qənaətin həyat keyfiyyətinə həddindən artıq təsir etməsinin qarşısını alır.
4. Ehtiyaclar, istəklər və yığım üçün ayrıca limit müəyyənləşdirin
Aylıq gəliri əsas kateqoriyalar arasında bölmək şəxsi büdcəni daha sadə və idarəolunan edir. Başlanğıc çərçivə kimi gəlirin 50 faizini ehtiyaclara, 30 faizini istəklərə, 20 faizini isə yığım və əlavə borc ödənişlərinə ayırmaq mümkündür. Ehtiyaclara mənzil, əsas ərzaq, kommunal xidmətlər, sağlamlıq və zəruri nəqliyyat xərcləri daxildir. İstəklər kateqoriyası restoran, əyləncə, hobbi, tətil və vacib olmayan alışları əhatə edir. Yığım hissəsi ehtiyat fondu, uzunmüddətli məqsədlər və minimumdan artıq borc ödənişi üçün istifadə oluna bilər. Lakin 50/30/20 bölgüsü dəyişməz qayda deyil, şəxsi vəziyyətə uyğunlaşdırılan istiqamətləndirici modeldir. Məsələn, kirayə və ya zəruri ailə xərcləri yüksəkdirsə, ehtiyacların payı müvəqqəti olaraq 50 faizdən çox ola bilər. Belə halda istəklər üçün ayrılan məbləği azaltmaq və yığımı tam dayandırmadan daha kiçik faizlə davam etdirmək mümkündür. Gəlir artdıqda əlavə məbləğin hamısını həyat tərzinə sərf etmək əvəzinə qənaət payını yüksəltmək daha faydalıdır. Faiz əsaslı büdcə metodu hər kateqoriyanın həddini əvvəlcədən göstərərək plansız xərcləmənin qarşısını almağa kömək edir.
5. Konkret və ölçülə bilən maliyyə məqsədləri qoyun
Məqsədi olmayan büdcə sadəcə gəlir və xərclərin qeyd edildiyi siyahıya çevrilə bilər. Buna görə qənaət etmək istədiyiniz məbləği, onun təyinatını və son tarixi əvvəlcədən müəyyənləşdirin. "Daha çox pul yığacağam” əvəzinə "altı ay ərzində 1 200 manat toplayacağam” kimi konkret hədəf seçin. Bu nümunədə hər ay yığıma 200 manat ayırmaq tələb olunur. Böyük maliyyə məqsədlərini aylıq və həftəlik kiçik mərhələlərə bölmək onların icrasını asanlaşdırır. Məqsədləri qısamüddətli, ortamüddətli və uzunmüddətli kateqoriyalar üzrə sıralamaq da faydalıdır. Qısamüddətli hədəfə illik ödəniş, ortamüddətli hədəfə avtomobil və uzunmüddətli hədəfə mənzil üçün ilkin vəsait toplamaq nümunə göstərilə bilər. Eyni vaxtda bir neçə məqsədiniz varsa, vaciblik dərəcəsinə əsasən hər biri üçün fərqli məbləğ ayırın. Hədəflər real gəlirə uyğun olmalıdır, çünki həddindən artıq yüksək qənaət planı tezliklə büdcədən imtina edilməsinə səbəb ola bilər. Ölçülə bilən maliyyə məqsədləri aylıq qənaəti təsadüfi qalan məbləğdən planlaşdırılmış öhdəliyə çevirir.
6. Yığımı və ehtiyat fondunu büdcənin məcburi hissəsinə çevirin
Yığım üçün yalnız ayın sonunda artıq qalan pula güvənmək çox vaxt nəticə vermir. Daha effektiv yanaşma gəlir əldə edilən kimi əvvəlcədən müəyyənləşdirilmiş məbləği ayrıca hesaba köçürməkdir. Avtomatik köçürmə funksiyası bu prosesi davamlı vərdişə çevirməyə kömək edir. Əvvəlcə kiçik məbləğlə başlamaq, lakin hər ay ardıcıl qənaət etmək daha real nəticə yaradır. Yığımın mühüm istiqamətlərindən biri gözlənilməz xərclər üçün yaradılan ehtiyat fondudur. Bu fond avtomobil və ya ev təmiri, təcili tibbi xərc və gəlirin müvəqqəti itirilməsi kimi hallarda istifadə oluna bilər. Ehtiyat pulunu gündəlik xərclər hesabından ayrı saxlamaq onun plansız alışlara sərf edilməsi ehtimalını azaldır. İlkin olaraq kiçik təhlükəsizlik məbləği toplamaq, daha sonra fondu bir neçə aylıq zəruri xərcləri qarşılayacaq səviyyəyə çatdırmaq olar. Fondan istifadə edildikdə növbəti büdcə dövrlərində onu yenidən tamamlamaq prioritet olmalıdır. Planlı yığım gözlənilməz vəziyyətlər zamanı bahalı borclanma ehtiyacını azaldaraq maliyyə təhlükəsizliyini gücləndirir.
7. Qeyri-müntəzəm ödənişləri aylıq büdcəyə daxil edin
Bəzi xərclər hər ay baş vermədiyi üçün büdcə hazırlanarkən asanlıqla unudulur. İllik sığorta, təhsil haqqı, avtomobilə texniki xidmət, bayram, hədiyyə və mövsümi geyim xərcləri buna nümunədir. Bu ödənişlər nəzərə alınmadıqda müəyyən aylarda büdcə balansı qəfil pozula bilər. Qarşıdakı il ərzində gözlənilən qeyri-müntəzəm xərclərin siyahısını hazırlayın. Sonra hər xərcin təxmini ümumi məbləğini onun ödənilməsinə qalan ayların sayına bölün. Məsələn, altı ay sonra ödəniləcək 600 manatlıq xərc üçün hər ay 100 manat ayırmaq lazımdır. Bu məbləğləri gündəlik xərc hesabında saxlamaq əvəzinə ayrıca məqsəd bölmələrinə yerləşdirmək daha məqsədəuyğundur. Məbləği dəqiq bilinməyən ödənişlər üçün əvvəlki illərin göstəricilərindən və mövcud qiymətlərdən istifadə edərək ehtiyatlı təxmin aparın. Qiymət artımı ehtimalını nəzərə almaq üçün hesablanan məbləğin üzərinə kiçik təhlükəsizlik payı əlavə etmək olar. Qeyri-müntəzəm ödənişləri aylara bölmək böyük xərcləri daha idarəolunan edir və həmin tarixdə borc götürmək riskini azaldır.
8. Büdcəni hər ay yoxlayın və yeniləyin
Aylıq büdcə bir dəfə hazırlanıb dəyişmədən istifadə edilən sənəd deyil. Gəlir, qiymətlər, ailə vəziyyəti və maliyyə prioritetləri dəyişdikcə plan da yenilənməlidir. Hər həftə qısa yoxlama apararaq faktiki xərcləri müəyyən etdiyiniz limitlərlə müqayisə edin. Bu nəzarət ay bitməmiş artıq xərclənən kateqoriyaları görməyə və vaxtında düzəliş etməyə imkan verir. Ayın sonunda planlaşdırılmış və faktiki göstəricilər arasındakı fərqləri ayrıca qeyd edin. Limitin aşılmasının səbəbi qeyri-real plan, gözlənilməz hadisə və ya nəzarətsiz alış ola bilər. Bir kateqoriyada davamlı olaraq daha çox pul xərclənirsə, növbəti ay üçün həmin limiti reallığa uyğun dəyişdirin. Xərcləri azaltmaq mümkün olmadıqda digər kateqoriyaları yenidən bölüşdürmək və ya əlavə gəlir imkanlarını qiymətləndirmək lazım gəlir. Büdcəyə riayət etdiyiniz aylarda hansı üsulların effektiv olduğunu müəyyənləşdirərək onları daimi maliyyə vərdişinə çevirin. Müntəzəm büdcə nəzarəti səhvləri erkən aşkar etməyə, maliyyə intizamını qorumağa və uzunmüddətli hədəflərə doğru sabit irəliləməyə kömək edir.
Günel Hüseynli











































