Sentyabrın 22-də Prezident İlham Əliyevin sədrliyi ilə "Azərbaycan Respublikasında 2027-2030-cu illərdə dağ-mədən (metal filizləri) və metallurgiya sənayesinin inkişafına dair Dövlət Proqramı”na həsr olunmuş müşavirənin keçirilməsi ölkənin sənaye siyasətində yeni mərhələnin başlanğıcından xəbər verir.
Prezidentin müşavirədə səsləndirdiyi fikirlərdən də göründüyü kimi, qarşıdakı dövrdə əsas məqsəd yalnız mövcud yataqların istismarını genişləndirmək deyil. Başlıca hədəf təbii sərvətlərin hasilatından başlayaraq onların zənginləşdirilməsi, emalı və hazır məhsula çevrilməsinə qədər uzanan tam istehsal zəncirinin formalaşdırılmasıdır.
Bu yanaşma Azərbaycanın mineral-xammal resurslarına yalnız xammal mənbəyi kimi deyil, əlavə dəyər yaradan sənaye imkanları kimi baxmasını nəzərdə tutur. Başqa sözlə, söhbət filizin çıxarılmasından daha çox, həmin resursun ölkə daxilində emal olunaraq daha yüksək əlavə dəyərə malik məhsula çevrilməsindən gedir.
Azərbaycanın iqtisadi inkişaf modelində neft-qaz sektoru uzun illər mühüm gəlir mənbələrindən biri olub. Son illərdə isə iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi və qeyri-neft sektorunun inkişaf etdirilməsi dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən birinə çevrilib. Prezident İlham Əliyevin çıxışında qeyd etdiyi kimi, bu ilin ilk 8 ayında qeyri-neft sektorunda 5,4 faizlik artım qeydə alınıb.
Yeni Dövlət Proqramının məqsədlərindən biri də bu dinamikanı daha uzunmüddətli və davamlı xarakterə çevirməkdir. Proqramın tam icrası nəticəsində 5 mindən çox daimi iş yerinin yaradılması, yeni istehsal müəssisələrinin formalaşdırılması, ixrac imkanlarının genişləndirilməsi və dövlət büdcəsinə əlavə gəlirlərin daxil olması gözlənilir.
Burada diqqət çəkən əsas məqam ondan ibarətdir ki, dağ-mədən sənayesi metallurgiyadan ayrı istiqamət kimi nəzərdən keçirilmir. Əksinə, hasilat, zənginləşdirmə, emal və metallurgiya vahid istehsal zəncirinin ayrı-ayrı mərhələləri kimi formalaşdırılmalıdır.
Bu baxımdan geoloji kəşfiyyat xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Yeni yataqların müəyyənləşdirilməsi, mövcud mineral-xammal bazasının yenidən qiymətləndirilməsi və müasir texnologiyaların tətbiqi gələcək sənaye layihələrinin əsasını təşkil edə bilər. Ardınca hasilat, zənginləşdirmə, emal və hazır məhsul istehsalı gəlir. Məhz belə bir ardıcıllıq Azərbaycanın təbii sərvətlərindən daha yüksək iqtisadi səmərə əldə etməsinə imkan yarada bilər.
Alüminium istehsalının artırılması da bu siyasətin diqqətçəkən istiqamətlərindəndir. Prezident İlham Əliyev çıxışında xarici tərəfdaşlardan müəyyən təkliflərin olduğunu, lakin onların reallaşmadığını qeyd edərək, milli iqtisadiyyata fayda gətirən mexanizmlərin tətbiqinin vacibliyini vurğulayıb. Bu yanaşma göstərir ki, sənaye layihələrində əsas meyar yalnız investisiyanın həcmi deyil, onun ölkə iqtisadiyyatına yaratdığı əlavə dəyər və uzunmüddətli təsir olmalıdır.
Dövlət Proqramının digər mühüm istiqaməti işğaldan azad edilmiş ərazilərin iqtisadi potensialının üzə çıxarılması ilə bağlıdır. Kəlbəcər, Laçın, Zəngilan və Ağdərə əraziləri təbii sərvətlər baxımından xüsusi imkanlara malikdir. Qızıl, mis və molibden yataqlarının istismara qaytarılması həm sənaye istehsalının genişləndirilməsi, həm də həmin ərazilərin iqtisadi reinteqrasiyası baxımından əhəmiyyətlidir.
Ağdərədə artıq işlərə başlanılması, növbəti mərhələlərdə Kəlbəcər və Zəngilanda da layihələrin həyata keçirilməsinin nəzərdə tutulması bu istiqamətin mərhələli şəkildə inkişaf etdirildiyini göstərir. Dağ-mədən müəssisələri ilə yanaşı, emal zavodları və əlaqəli infrastrukturun yaradılması regionlarda yeni iş yerlərinin açılmasına və iqtisadi fəallığın artmasına şərait yarada bilər.
Naxçıvan Muxtar Respublikasının proqramda ayrıca istiqamət kimi nəzərdə tutulması da diqqətəlayiqdir. Regionun mineral-xammal potensialının tam öyrənilməsi üçün yeni geoloji kəşfiyyat işlərinin aparılması zəruridir. Sovet dövründə və sonrakı illərdə lazımi səviyyədə araşdırılmayan ərazilərin müasir texnologiyalar əsasında yenidən öyrənilməsi yeni yataqların aşkarlanması baxımından mühüm nəticələr verə bilər.
Dövlət və özəl sektorun prosesdə paralel iştirakının nəzərdə tutulması isə proqramın başqa mühüm tərəfidir. "AzerGold”un dövlət xətti ilə həyata keçirdiyi fəaliyyətlə yanaşı, özəl sektor və xarici investorlar üçün də imkanların yaradılması dağ-mədən sənayesinin inkişafına əlavə kapital və texnologiya cəlb edə bilər.
Əslində, yeni Dövlət Proqramının mahiyyətini bir neçə sözlə ifadə etmək mümkündür: xammaldan hazır məhsula keçid.
Azərbaycanın qarşısında duran əsas məsələ təkcə yerin altındakı sərvətləri üzə çıxarmaq deyil, həmin sərvətlərdən ölkə daxilində daha böyük iqtisadi dəyər yaratmaqdır. Əgər hasilatla yanaşı emal və metallurgiya sənayesi də inkişaf etdirilərsə, Azərbaycan həm daxili bazarın tələbatını daha geniş şəkildə təmin edə, həm də yüksək əlavə dəyərə malik məhsulların ixracını artıra bilər.
Bu baxımdan dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafı yalnız ayrı-ayrı yataqların və müəssisələrin taleyi məsələsi deyil. Söhbət Azərbaycanın qeyri-neft iqtisadiyyatında yeni istehsal zəncirinin və yeni sənaye dayağının formalaşdırılmasından gedir.
Vilayət İsmayılov
İqtisad elmləri doktoru, professor
